< Skuggsj vintra

Gza Grdonyi:

 

Undir hulishjlmi

 

 

 

 

 

 

Titill frummlinu, ungversku: A lthatatlan ember

Fyrst gefin t ri 1901

 

2004 slensk ing, r ensku: rni B. Helgason

ll rttindi skilin 

 

Bk essa m ekki afrita me neinum htti,

svo sem ljsmyndun, prentun, hljritun, rafritun

ea annan sambrilegan htt, a hluta ea

heild, n skriflegs leyfis hfundar og tgefanda

nema afritun s til einkanota einvrungu.

 

 

Hr er fari eftir enskri ingu bkinni, sem nefnist Slave of the Huns, tg.: Penguin 1973, ur tg. af Dent 1969. Uppsetningu eirrar tgfu er fylgt llum aalatrium. Enska ingin er a v leyti frbrugin frumtextanum a ll bein ra er sett innan gsalappa en ekki afmrku me bandstriki svo sem hfundur hefur htt . ar hefur greinaskilum einnig veri fkka. Fkunnandi ensku er ungverska anda algjrlega framandi; hefur ltillega veri teki mi af ungverskri tgfu, meal annars greinaskil fr a nokkru leyti til samrmis og leitu uppi stku or me asto ensk-ungverskrar og ungversk-enskrar orabkar. ess m geta a heiti verksins frummlinu, A lthatatlan ember, vri Hinn snilegi maur, bkstaflega tt, en ember hefur svipaa merkingu og maur slensku, .e. karl, kona, jafnt sem mannkyn almennt, sbr. emberi nem mannkyn.

 

 

Formli

kaflar 1 til 10

kaflar 11 til 20

kaflar 21 til 30

 

kaflar 31 til 40

kaflar 41 til 50

kaflar 51 til 60

kaflar 61 til 65

 

 

Eftirmli anda

 

Gza Grdonyi var aldamtamaur, fddur ri 1863, dinn 1922. Hans er n helst minnst fyrir nokkrar sagnfrilegar skldsgur er t komu um og upp r aldamtunum. Einna hst ber ar Egri Csillagok, ea Stjrnur himni Eger, og bk sem hr liggur fyrir. Bar skipa r sess meal sgildra bkmennta Ungverja og eiga enn vinsldum a fagna, ekki sur meal hinna yngri kynsla. A lthatatlan ember hefur selst til dagsins dag yfir hlfri milljn eintaka.

Stjrnur himni Eger gerist 16. ld og lsir yfirrum Tyrkja Ungverjalandi, er ar sagt fr umstri eirra um Egerb.

Me bkinni A lthatatlan ember, Undir hulishjlmi, kafar hfundur dpra aftur aldir, allt til ess tma egar Attla Hnakonungur dvaldist me lum snum slttum Ungverjalands. Sgutminn er mibik 5. aldar, Evrpa jflutninganna. Rmaveldi stendur fallanda fti, er klofi austurrki, ea Miklagarsrki, og vesturrki, me hfustvar Rm og Ravennu, og m sta harari skn hinna ltt simenntari ja norri og austri.

Ein gleggsta heimild sem til er um Attlu Hnakonung og li hans er samtmafrsgn Prskusar, grsks sagnaritara er var jnustu Miklagarskeisara. Prskus stti Hnakonung heim ri 449 erindum keisarans og felldi frsgn af eirri fr inn sgu er hann reit af helstu atburum ess tma. S saga hefur varveist brotum og tdrttum ritum yngri sagnritara.

Sgumann sinn ltur Gza Grdonyi vera skrifara Prskusar, ungan rakverskan piltung sem 12 ra gmlum hefur hlotnast a hlutskipti a vera rll hans en fr noti umhyggju, menntunar og uppeldis hsbnda sns sem vri hann sonur hans. Engum getum skal a v leitt hvort Zeta, en svo er sagnritarinn ltinn nefna skrifara sinn eftir sasta staf grska stafrfsins, er hugarfstur hfundar ea hvort hann kann a eiga sr einhverja sto heimildum; er a aukaatrii.

Hr er sg roskasaga Zetu og starsaga og um lei lst tkum hrifamestu valdamanna Evrpu ess tma. ytra bori er ungamijan orrustan Katalnavllum ( nnd vi Chlons-sur-Marne, austur af Pars) ri 451 egar herjum Attlu Hnakonungs og Vestrmverska keisaradmisins lstur saman, og hefur hvor aili um sig a skipa grynni lis er samanstendur af hinum msu og lku jum og ttkvslum lfunnar.

Hi innra togast sgunni afstaa smlingjans gagnvart hinum meirihttar mnnum. Hvers m rllinn sn? Um a leyti sem sagan fer skri fr Zeta noti ess a vera leysingi Prskusar, a lokinni tta ra jnustu. Frviljugur ks hann a jna honum enn um hr og fer me honum hinum keisaralegu erindum til lands Attlu. Til essa tma hefur Zeta ekki haft nnur bein kynni af heiminum en af ftktinni raku skurum snum og hinn bginn af drambi og flttskap Miklagarshirarinnar. ljsi kynna sinna af Hnum verur honum eli hiraalsins betur ljst og hann kemst a raun um a Hnar eru ekki a llu leyti eir villimannlegu skrlingjar sem honum hafi veri innrtt. Og mean dvlinni stendur fellir hann hug til hnverskrar meyjar, dttur eins af vildarmnnum Attlu.

Fr sr numinn, ekki aeins af st sinni meyjunni heldur lka j hennar og lfshttum, ar sem hver og einn virist vera metinn eftir verleikum n tillits til uppruna ea kyngfgi, afrur hann a sna ekki til baka me hsbnda snum heldur gengst undir rldmsok a nju. Hyggst hann sanna fyrir stlkunni manndm sinn og f annig ekki aeins hennar og okinu ltt af sr heldur einnig viurkenningu sem frjls maur rki Attlu.

Til er forn saga um uppruna Ungverja, ea Magyara svo sem eir heita og kalla sig sinni tungu. Brur tveir, Hunor og Magor, voru veium og komu auga hind eina ea hjrt, mikla kynjaskepnu er eir tku a elta. En hn hljp undan eim vestur bginn og leiddi um langan veg yfir brei fen og frar mrar. Hverfur skepnan en vi veiimnnunum blasa frjsm lnd og fgur, slk sem eir hugu a vru hvergi til. Afru eir a taka sr ar blfestu og gat Hunor san af sr Hna og Magor Magyara.

essi saga er gjarnan sg til a tlka inntak eirrar kenningar a Ungverjar og Hnar eigi sr sameiginlegan uppruna. Hin kenningin er lei a Ungverjar hafi fyrst haft kynni af landi snu sla 9. ld, ea um svipa leyti og vkingar nmu hr land.

Gza Grdonyi mun hafa veri hpi eirra sem lta svo a sgunni af Hunor og Magor s flginn sannleikskjarni. v er a a vihorf hans til Hna er um margt ekki svipa og til dmis hfunda slendingasagna til sguhetja sinna hann er a rita um sem hann ltur vera forfeur sna, og m sagan einnig heita lka trverug ea trverug og essar sagnir af forferum okkar.

annig reynir hfundur a nlgast Hna eirra eigin forsendum sem er verfugt fari vi a sjnarmi er br til dmis a baki hetjukvum Eddu ar sem horft er til Hna af sjnarhli eirra er hafa ori fyrir barinu eim; ar er Atli konungur s er llu bli veldur.

En Jn Helgason segir meal annars svo inngangi a bk sinni Kviur af Gotum og Hnum: Hnar gjalda ess a flest sem um var sett bkur er eftir hfunda sem voru eim ltt vinveittir, og mundi eflaust margt horfa ruvsi vi ef eir hefu sjlfir ika pennalist. Vr getum gert oss hugarlund hvernig Agli Skallagrmssyni mundi borin sagan ef honum vri einvrungu lst eftir eim kynnum sem menn hfu af honum Krlandi ea Lundi.

Vi lestur sgunnar m a einu gilda hvor kenningin um uppruna Ungverja er rttari og einnig skiptir a sjlfu sr litlu mli hvort hfundur hefur rtt fyrir sr v, sem einnig mun umdeilt vera, a Attla hafi unni orrustuna Katalnavllum, sem einnig hefur veri nefnd orrusta janna og er talin me eim frgari er har voru fornum tmum. blum sem fundust frum hfundar a honum ltnum er a finna mislegt sem hann hefur haft til sannindamerkja um a a sem sagnfringar fornaldar settu bkur um sigur Rmverja fengi vart staist, og a er a minnsta kosti stareynd a aeins rfum mnuum seinna er hinn sigrai farinn a herja borgir og hru talu og stendur a lyktum fyrir dyrum sjlfrar Rmar. Og a er aeins fyrir tilstilli sjlfs pfans, Les I, sem kemur t um hliin og grtbnir Hnakonung knkrjpandi um miskunn, a hiringjakngurinn afrur a hlfa essari gmlu hfuborg heimsveldisins.

Drkun einfldu og brotnu lfi getur vissulega va a lta bkmenntum; og hver er s sem ekki ltur hrfast me Dafnis og Kli ar sem au reika um alslu me hjarir snar ea finnur ekki anganina af grri jarar hj Hamsun? En ekki er alltaf bjart sumarhsum, og jafnvel jr Afrku er engin trygging fyrir eilfarslu.

A fara hestbaki, a skjta af boga, a segja sannleikann essi einkunnaror Karenar Blixen fyrir frsgn hennar af jr sem hn tti Afrku gtu sjlfu sr hft sgu Grdonyi mta vel, og er vissulega einnig til a dreifa rum sgum af Hnum um hi sastnefnda atrii.

En egar dregur a lokum bkarinnar hrannast blikur loft essum sla heimi hiringjanna. Hfingi eirra konungurinn Attla fellur fr og umhverfist gjrvll heimsmynd eirra og upphefst Sturlungald.

Og sgumaur lkur frsgn sinni me essum orum:

g leit aeins einu sinni til baka. Borgin st bjrtu bli. Turninn yfir konungshllinni gli rauu eldhafinu. Engu var lkara en a slin vri a rsa vestri.

Og vi hldum af sta.

 

Hver var hinn eiginlegi sigurvegari a lokum? brotin alumenning, mta og Hna, ea menning eirra sem hldu af sta, ea menning hverra? Vst eru Hnar fyrir lngu horfnir af sjnarsvii og Rmaveldi lngu falli. En hinn sjlfum sr glatai grsk-rmverski menningarandi lifir enn, en n ekki hva sst me hinum frumstari jum, eirri mynd sem nefnd er menning Vesturlanda. Eigi skemmri tma en langar mialdir urftu r til a tileinka sr hinn gamla suurevrpska anda skpunarrr og framkvmdaglei og ga hann eigin frumkrafti.

Einn fangi, af mrgum, eirri lei var ritun norrnna fornsagna. n eirra vri ftt heimilda hversu reianlegar sem r kunna a vera um lf, hugsunarhtt og menningu norrnna manna til forna, varla ru til a dreifa en einhlia sgnum ltt vinveittra ja af grimmd eirra og villimannlegu i er eir vkingu geru hj eim strandhgg.

S jlfsmynd sem er dregin upp bk Grdonyi minnir um sumt menningu og httu anna okkar, sem voru ekki aeins bndur sem ttu stundum vgaferlum heldur einnig hlfgerir hiringjar sem gttu hjara seli og ttu sr fyrir hfingja menn af sauahsi Attlu. Og auk urnefndra tengsla vi sgusvi nokkurra hetjukva Eddu a hr s a ru leyti lku saman a jafna bkin ef til vill einnig erindi vi slendinga fyrir sk a lst er ldurti jflutninganna; en a er einmitt fjrbrotum ess umbyltingasama skeis sem mrlandinn hreirar um sig hr hlmanum.

Vi sgu, ltillega , koma Rygjar sem sar settust a sunnanverum Vestur-Noregi ar sem n heitir Rogaland, vi kennt. Einnig hinir vintralegu Herlar, sem leitt hefur veri getum a, a slenskir landnmsmenn hafi tt rtur a rekja til. Kann lsing Grdonyi eim a kitla hgmagirnd eirra sem ahyllast kenningu: eir voru heimsins frustu knapar. eir sndu engum miskunn en krfust heldur engrar sjlfum sr. eir riu undir gunnfna er settur var hauskpuvgindum...

Kalda strinu fer a bera vihorfi sem enn eimir talsvert eftir af, a austurlandamri Vesturlanda lgju nokkurn veginn um svipaar slir og Jrntjaldi alrmda. Hinir vestrnni Vesturlandabar taka a gleyma v a flestar Austurevrpujir ba, rtt fyrir allan stjrnmlaslag sustu ratuga, a meira ea minna leyti a rtgrinni menningu af svipuum ea sama toga og hinar vestari.

Sjlf hin kommnsku fri eiga ekki sst rtur a rekja til hugmynda um bskaparlag anda samyrkju meal hinna frumstari Evrpumanna fornaldar, lkt og hugmyndafri Endurreisnartmans var hinn bginn svo mjg anda fornaldarhmenningar grsk-rmverskrar. Og sannarlega elduu essir tveir menningarheimar fornaldar lka grtt silfur, hu sitt Kalda str sem hafi meal annars fr me sr rimmur svo sem Katalnavllum og leiddi loks af sr me tilstyrk nrra trarbraga algjran klofning Rmaveldis og hrun.

En hinn grsk-rmverski menningarandi lifir rtt fyrir allt, sasta eitt og hlfa rsundi eirri mynd sem nefnd er kristni. Kristni sem klofnai me Rmaveldi Miklagarsrki og pfadm grsk-kalskan menningarheim og rmversk-kalskan tvo arma sem bum tti fyrir a liggja a vera fyrir barinu barbarskum siaskiptafrmuum. Fyrst af hendi Lters og fylgismanna hans sem gerast mtmlendur ofrkis ppskunnar, og all nokkru sar mega hinir sjlfskipuu erfingjar Miklagarskrnunnar, Romanovkeisarattin og rtttrnaarkirkjan grsk-kalska, lta lgra haldi fyrir marxskum mtmlendum, eim Lenn og flgum.

annig hefur menningin og ekki aeins Evrpumenning ein sjaldan mtt lta v, a eir munu lir lndum ra, er tskaga ur of byggu. Barbarinn, skrlinginn, er tskagamaurinn heimi ekkingarinnar. En a eru vallt rlg hans a falla vinni hann lnd eim heimi. v a barbarinn er ungmenni menningarlegu tilliti, barni sem hltur a deyja sjlfu sr ni a a vaxa a viti og roska og vera fullta; me sama htti og ldungurinn, s er yfir ekkingunni rur, hngur valinn og heldur velli arfleif sinni.

En Hnar uru aldrei fullta a essum skilningi. eir uxu aldrei upp r barnssknum heldur aeins lku sr a v a vinna lnd og aeins forgengileg lnd. Atla konungi var a vsu haldi ungum gslingu Ravennu ar sem hann nam latnu og kynntist sium arlendra, en hvorugt tti eftir a vera anna en tki hndum hans til hagntra landvinninga reifanlegum heimi. Hvorki hann n lir hans ea nijar virast hafa snt v huga a tileinka sr ekkingu aeins ekkingarinnar vegna.

Og . Ef til vill m hafa a til marks um ekkingarorsta a hann lkt og arir konungar allra tma hlt vi hir sna skld og lrdmsmenn; prestar voru ar hvegum hafir og tillit teki til spdma eirra um framtina og hlusta var eftir tlkun skldanna fort og nt.

Er aeins stigsmunur en ekki elismunur barbarskri ungmenningu og hmenntari simenningu? Ea vera einhverju stigi hvrf sem leia til breytinga eli mannskepnunnar af stigi skepnuskapar eitthvert ra ef til vill gudmlegt stig...? Eru styrjaldir okkar tma sumar hinar villimannlegustu orrustur ja sem sagan um getur til marks um a?

Hva sem v lur, n sem Evrpa er gri lei me a vera eitt risastrt markastorg og miklir mrar fallnir, kann a a vera frlegt a vira fyrir sr stuna eins og hn kann a hafa veri augum sklksins borinu fyrir um fimmtn og hlfri ld san.

Rtt er trlega a lta essa sgu fyrst og fremst sem sagnaskemmtan fyrir unga sem aldna hn er ritu skru og einfldu mli, sem hefur vonandi skila sr ingunni, a svo miklu leyti sem hgt er a mynda sr, rtt fyrir mra riggja tungumla, hvernig hfundurinn ea Zeta hefi hugsa og tj sig stkra, ylhra mlinu. Og hafa ber huga a frsgnin er tlkun lngu linum atburum sem vera traula sir r v sem komi er nema dlti rmantsku ljsi.

 

haust 1989

andi

 

 

Um sgulegan bakgrunn verksins m meal annars lesa Mannkynssgu 300-630 eftir Sverri Kristjnsson og bkum Jns Helgasonar Tveim kvium fornum og Kvium af Gotum og Hnum. er The History of the Decline and Fall of the Roman Empire eftir Edward Gibbon agengileg netinu, sj m.a. kafla 34 og 35 um essi efni.

 

jflutningarnir 4. og 5. ld mynd:

Shockwave Player - velji jflokk me vinstri msarhnappi:

Heimild a korti: OSSHE HISTORICAL AND CULTURAL ATLAS RESOURCE

 

 

 

prenta skjal

Rmanza: heim kvist