< Gusgjafaglma

rni B. Helgason:

Gusgjafaglma - eller kllingens uldtsende bulimia?

Rifla um hfundskp og

eignarttarvsindi n og gmul -

1. lota

 

  Vilji listamaur skapa hleit hrif me litum ks hann ekki hvtt, grnt, gult, bltt, ljsrautt ea fjlubltt, heldur unglyndislega liti, svart, brnt og purpurarautt.

 

Ljs myrkri me orum Matthasar Viars

 

 

Af texta essum er a a segja a sumt er skrifa upp eins og g hafi lrt a, a g man, anna lkt eftir hsgngum og afturgngum og eru r sumum hendingarnar teknar traustataki. Annars er etta blendingur sem rekja m til miskonar ritsma, svo sem viminninga, heimsdeilu, blaagreina, kveskapar, sagnfri, smsagna og sagnafrleiks og ar fram eftir gtum; en umfram allt er etta rifla, diktur bi a formi og efni. erlendu mli mundi svona form lklega kallast dontsay-romanza.

 

Undir Reykvkingastemmu Morthens ea Megasar

 

Glmdi oft um fremd og f,

fann og upp og gaf eim grann

safoldar fylgju, sem fllu hn -

n Snfellssinn 'ann.

 

Eins boxi og hart fram st

vi eignarrttinn sjvar sjlfan,

skyldi Laxness honum krjpa kn -

samt akademan 'ann.

 

n blmi slands btt,

bnkinn ekki Laxness-trna.

tvtugs lotu grgi stt, ftt -

nrs byrji nna.

 

Heims um bl himnahjp

hfundskapa skabrnin mlast:

Gaf hver slandssl? Og rkin djp?

Gefu, Dri, g gaf seinast!

 

Til athugunar sannleiksprum lesendum. Margir munu veita v athygli a fylgt er fordmi slendingasagna v a skrskota til gra og eignar sem gti veri fyrir hendi hitt s eins vst a svo s alls ekki. Fyrir bragi er ekki vnlegt til rangurs a leita hillum hj bksslumnnum a graheimildum ea heimanfylgju ea mundar; og hfundskp su nefnd, og menn kannist vi au, er vissara a bera saman vi bkaramennt sem hefur "ll rttindi skilin". mis lagasslan sem kemur til lita framanskrum texta hefur ekki heldur byrjar einungis a jinni su skilin ll eignarrttindi og svo punktur eftir stemmu, hva sem a n annars ir. Sst hvergi a lst hafi veri me neinum hva heldur heyrst hafi neinn brarmarsinn; kvldsins hglta hmi m einatt heyra bylgjunnar sog.

tilefni af nrisafmlinu hefur veri lesi lkt og r grallaranum, nema hafi veri reikna t Hollandi, a upplausnarviri 20 milljna kla selds hlutar af mynduum heimanmundi afmlisbarns - sem sagt einskonar smsluviri veii ea gildi gefinnar fiskmyndar - vri um refalt meira en heildsluviri jafnyngdar einu bretti.

a er og. En etta ir barnamli, svo dmi s teki, a ef ll snd veii landsmanna hefi veri handslu t.d. EBE ea Noregi fingarhrum rs 1984 sem vinarvottur ea n sttmlagjr einu bretti, lkt og einn allsherjar kaupmli ea heimanfylgja einum handhgum pakka, lkast og eiguleg jlabk, sta ess a taka ann kost a semja um gjafveii til handa mrgum missmum og misjfnum bilum, a gti mynda heildsluviri mlans n legi nrri um hlfu ru hundrai milljara krna heildsluviri myndas heimanmundar. hinn bginn gtu essar gjafir skaparans veri um 500 milljara krna viri mia vi hsta smsluviri einstakra, smstu munda bila, sem sagt alls h lndum og lausum aurum, en um 350 milljara krna viri mia vi smsluver milungi smrra munda, oft tengslum vi allskonar battar og gti kallast kt heildsluviri ea lyppu upplausn mundar. S aftur mti mia vi einingarver alvru strfiskaleik, t.d. viskiptin me Eyjafjararsl, a mannflki, mannvirkjum, btum og bnai elilega slepptu, myndi sem sagt essi sami heildarmundur skaparans leggja sig um hlft anna hundra grallaramilljara, n tvtugs fingarht frelsunarinnar og fra.

M af essu nokku ra hve gjafir skaparans vega i misungt pakka - og ekki sur hve a kann a vera gi httusamt a vera a hndla me annarra manna eigur, hva gull mundi heillar jar sem einn gan veurdag gti teki upp v a leysa mundinn til sn me kgildum llum og kirkjuhjleigum, smfiskum a btalausu og meira a segja strfiskum einnig, frilega s, og reyndar a fullum og rttum lgum einnig, srt s a segja grandalausum; en annig er n essi heimur.

Smslulagning almennri, lglegri verslun er gjarnan bilinu 25 til 50 af hundrai eftir eli viskipta, stku mjg httusmum greinum allt a fullu hundrai, svo sem egar htta af vldum rrnunar, ltils geymsluols ea nnur vikvmni getur gert vruna a litlu sem engu ea slur eru har verulegum sveiflum samfara miklum uppihaldskostnai. S kostnaur vi viskipti smr og htta af eim mjg ltil, svo sem viskiptum me trausta gjaldmila, er lagning nr hverfandi, en lagningarafslttur strviskiptum, svo sem milli banka, sraltill sem hlutfall af heild. Varla nema allra vafasmustu viskiptum nr smsala refldu heildsluviri, svo sem egar versla er me hverfulustu gjaldmila bananalvelda ea reikna er t gramma-upplausnarviri ljsflnasta og ofur vikvmasta klavs-varnings fr Amsterdam. Flutningskostnaur og vi millifrslu fjr slkum viskiptum er hreinir smmunir en httan hinn bginn skyggileg. S eitt fremur ljsfli gramm vegi mti kli af mynduum, snilegum smslufiski kemur daginn a strargra einingarvera er nokku ekk. Hi sama kemur og ljs heildsalanna vegasalti eirra strfiskaleik. gi hu strslu/smslu-hlutfalli beggja greina er v aeins grallaramunur en ekki fjr.

Eyjafjrur

v er a a bankar, btar og menn fara sr afar varlega gruggugu vatni. v meira magn sndrar veii en ekki endilega gefinnar, v meiri er httan, sjlfu sr einfldustu viskipti su heimi a hreinum sndarkaupmlum einum slepptum. Frsla mynduum fiski af einni kennitlu ara kallar einungis frslu andviris smu kennitalna milli, ea frslunnar samningsgildi; sem sagt skp lkt hverju ru gjaldeyrisbralli; dllinn klr og allir kvitt, samkvmt stjrnarskrrtlkun dagsins, sem m.a. felur sr a blm, tr og bta skuli eigi lengur telja lgaila; bta m fara kringum fiskmyndaveium lkt og stunda m afltsslu hverjum rum bankareikningi. Hvort gjafver Eyjafjararsl ea ekki veltur svo alfari sttmlatlkun ings, ea jar vilja, og stjrnarskrrtlkun morgundagsins. neitanlega httusm viskipti og alls vst a EBE ea Noregur kru sig nokku um slandssl alla nema fyrir hreinan spottprs, eigandi httu enn ara stjrnarskrrtlkun hinn daginn, ellegar endurholdgaan ings vilja haust me stlaskiptum. Hf opp pti kallinn inn me trolli inn. safoldarfylgjan bara helvtis getti. Hann er a gera haugasj inn me trolli inn. En getta ings og rttardanssporinu yri kallinn klrlega a hlta eins og skot sem og EBE elilega eller gamle Norge eller hverjir eir vru handhafar heimanfylgjunnar hverjum tma, hvort sem vri eim snd veii og keypt ea hinn bginn forum gefin ea vangefin ea hva skyldi kalla a. mikli eilfi andi, key. Og vi sem sagt krkna r kulda kofa arna vi Hudson Bay? gtu eir teki hstfum undir me kallinum, allir fiskarnir stru undir steini, bankastjrarnir svo og hvsla undir kr: a er og.

eir sem voru dmdir til svo milds gjafors fyrir hartnr tuttugu rum hafa n flestir selt heiur sinn, styrk ea btur, ea hva skyldi kalla gustukina, margir af tta vi a aftur vri af eim teki; margra var freista me gylliboum um a spila me rllettu uppi hinu harara landi. Lotu eftir lotu var spila og leiki sr me kgildi fyrir fiskgildi ea rgildi fyrir arfinn, og var stundum aeins einnar lotu gaman, anga til mundurinn var af eim vlaur flestum, sem voru svo oft miklu betri og meiri tgerarmenn Rssbananum ea Flmska, jafnvel Raua torginu stundum, en a kynnu a taka tt svo grimmlegum rssneskum leik me aeins sjttungs lkum til vinnings. Lotu eftir lotu safnaist myndagrinn frri hendur fiskmyndafringa og spkaupmanna miklum strtkari en llum stla og staamlum gmlum samanlgum, a loks nnast einni lotu var gert t af vi flesta sem eftir leifu me nokkrum leiftrandi kjammann litla hjartarbananum sasta og svo vinstrihandar gustukaverki papprstgranna litlu heimskreppunnar heimatilbnu sem g held banai nstum kaptuganum borganlega enn sprelllifandi Brasilu (i muni hann Jrund); nema jafnhendis vru krepputkin ea fugri r ellegar vru kokgleyptir - nema hafi og jrin hafi tt geyma suma best? Flestir hinna stru sem eftir lifu hfu elilega fengi hin gi stru forskot fyrstu lotu - mestan myndamundinn, ea hva skyldi kalla afltin, kona? - bankarnir me allt sitt urru, elilega, allra tgerarstyrkja og mynda mest. Hfu sumir arna meal neitanlega mtt byrja bralli me tvr hendur tmar ea bara alingis autobanastyrkina.

essari lotu hefur ekki neitt veri lti neitt uppi um sttmlaviri Laxness, hvorki upplausnarviri n heildsluviri, ekki heldur hverjum degi sem Brur kaupir. a eitt vi vitum nokkurneginn fyrir vst, fyrir utan rbluveri Laugaveginum, er hva hann kostar jlapappr me ea n slaufu og hala MM-Eymundsson, n plastpoka Bnus, ea bara vafinn um Moggaklfa og roskinn hj Haflia san jvilji gamli heitinn mtti leggja niur grallaraskotti sitt - ea fr Haflii lka frttarstertina skuldahalaklipptu? Svo hi alkunna vi vitum a varla neinn viringarvandur 'ann ekki leur um brotinn og gull. a er v strlega vafasamt spursml hvort hgt vri a beita einhverslags EBE-smjrlkiskvara svo slenska bkaramennt. vri lka fjlmart eftir a reikna og heildsluviri enn treiknanlegra eftir v sem fleira vri teki me reikninginn, nota ea ntt ea lesi, illa lesi, lesi ellegar mynda. Ea hvurs viri er trin? Hvurs viri gustukaverkin? Hvurs viri allt battari kringum hann? Og svo spilaflaginn, sem er sagur hafa tt svo strt hjarta a a hafi ori a skera r skrifborinu hans, a rm vri fyrir allt saman. Hva skyldi hann vega reislu skaparans, hvort sem vri heildslu ea smslu, me engin ea ll spil hendi? A n ekki s minnst grallaraskapinn bum! Var hann ekki og er enn borganlegur? - Hvort sem vru ea ekki sjakket? myndu reikningsglggir beinstefnumenn kannski vilja botna spursmli. , myndi a skipta mli? Nema kannski myndu vilja bta enn um betur og taka vngina me reikninginn? eirra - ea vsinda og myndafrimannanna hfleygustu svona lguum frelsunarfrum og hfundskapa og eignarrttar og vsindum?

ert frelst r trllahndum, var eitt sinn haft ori, af allt ru tilefni allt rum strfiskaleik. nnur vri Slrn en s sigurhum sem til var mlt er alveg vst a slin mun fram skna yfir Skagafiri og spegla sig lngum Eyjafiri einnegin. Akrafjall og Skarsheii falla skuggann eins og fjlublir draumar, m vera, samt sumir vilji n meina a ekkert s fegurra en vorkvld Reykjavk. Enn arir segja a a s Hnavatnssslunum og m svo sem vel vera; enn arir uppi Skaga; enn arir undir Jkli. Um etta hafa veri har margar gusgjafaglmurnar og heldur hver fram snum fugli fegurstum, jafnvel me quatrain-rmnzur a vopni lka, dontsay lka, jafnvel many-turns; og eiga nzurnar til a snast hndum snarhentustu glmukppum ekkert sur en fugl a smjga r hendi og hverfa framandi skg, jafnvel skipaskg framandi eyri, jafnvel endurholdgast sem tveir skgi fuglakaupmanns. annig hefur lngum ldum og skvldunum saman ori til sgur viminninga, heimsdeilna, blaagreina, kveskapar, sagnfri, smsagna og sagnafrleiks og ar fram eftir gtum, svo sem minnst var upphafi, a gleymdum llum hsgngunum og afturgngunum ar sem tthagarnir eru hafnir upp til skja. Hvergi birtist ttagastin sterkari mynd en heimsdeilunni ar sem oft, og iulega smeygilegan mta a vsu, tthagarnir eru hafnir svo htt yfir allt me v a nefna hvergi a eir bkstaflega takast loft hillingum fyrir augum lesenda yfir ljtleikanum sem er lst allt um kring.

Til a koma llu essu til skila hafa slenskir leisgumenn gjarnan brugi a r a brega upp leifturmyndum af lfi og starfi sgu jar handa eim tlendingum og sendiherrum ja sem hinga hafa rata alla lei yfir Hafsbotna. "This deal is a crime Keel," var til a mynda hann Zoga gamli vanur a segja Kili og af slkum hersluunga a ll hr landsins og miin me svifu jafnhendis fyrir hugskotssjnum trhestanna slronum hillingum sjndeildarhringinn allt um kring. Sem sagt andstumynd hendingar. Stebbi "guide" var ekki aeins ekktur fyrir a tla a afvegaleia Eimskipaflagi fyrstur manna heldur lka unga menn. Bru sumir ess menjar alla vi og enduu jafnvel sna t sem forhertustu fuglafringar, kmi fyrir lti a hann tlai sr a sna sjlfum slkrossinum vestur, sem auvita snr alltaf eins sama hvernig er sni og alltaf fyrir horn. Enn hugmyndarkari leisgumenn sari tma lgu einfaldlega til a leggja alla krossa af og skipta um nfn og gjarnan nmer lka og brega svo upp njum leifturmyndum ljsi nrrar slar - njum kgildum lfsmynda og hjleigna sgu jar. Athuguu ekki frekar en Tjallinn, egar hann breiddi yfir nfn sn og nmer, a jafn vel sst til hans gruggugu vatninu eftir sem ur. etta hefi fuglafringurinn forhertasti svo vel geta snt eim fram til dmis me sgunni af sjlfum keisara fuglanna, strtnum, sem einlgt stakk hfinu sandinn svo a hinn ri endinn vsai upp, gulran og halinn. Og flaginn, forhertasti gulrufrbingur sem saga heims um getur, geta krna kennsluna sinn htt svo a engum lii r minni nafn og nmer, hva heldur bossinn og sterturinn - sjlf strtsmyndin.

Stefn "guide" Stefnsson hltur a hafa veri mjg forhertur leisgumaur og ekki haft svo lti samviskunni egar hann endai sna t, ekki tkist honum a sna Eimskipaflaginu. Hr verur ekki hf eftir vsa sem hann kenndi ungum sku, enda vart prenthf nema hendingum vri lauma sem hlfgerum hulinsrnum inn mjg langar ulur, ea helst ekki hafar fyrir rum en Vestlendingum ea rum tlendingum, og hefur Stebbi reianlega gengi hart fram v sem ru egar hann var a vla af eim hlutabrf eilfargufuvlinni. Hva um a, g hef fyrir satt a Danir sem heyru vsuna hefu gengi svo hart eftir v a f hana dda fyrir sig a loks hafi henni veri snara handa eim tt trlegt megi virast.

 

Me dnsku lagi?

 

Ved fosterhindegluggen grum

en uldtsende klling

hyler sit psalterium

imens hun sber vlling.

 

"This deal is a crime Keel," skilur elilega hvert ntma mannsbarn augabragi og verur sst illt af a finna til star tthgunum blossa upp brjsti sr lkt og andstuhendingu vri veifa, og enn sur tti a vera htta a dulrnir undir dnskum hulinshjlmi rugli mjg barnshugans rm, svo mjg hin fornari prentsmijuslenska hefur fyrir lngu veri af tekin, a.m.k. enginn tekur lengur alvarlega. Eftir v sem g hef komist nst er slenska frumgerin ort af hinum merka fjlfringi Pli orkelssyni gullsmi, og e.t.v. ori a hsgangi mefrum gamla Geirs og vfrla leisagnara, samtarmanns hans heldur eldri kantinum; rugglega ensku, enda hann einn rfrra landsmanna mltur mjg svo framandi tungu; var hann f sumrin leisagnari tlendra, oft enskra feralanga. liggur augum uppi a ort hefur Pll me heimsdeilu huga, ara rndina kynni a hafa veri til gamans gert, sr og innvgum gildisbrrum til skemmtunar. N hefur hann a jappa svo rkilega saman llum hinum margvslega sagnasj, essum margumrdda sji, a eir hljta bkstaflega a hafa ljma af st til tthaganna, eir brurnir allir anda.

a er leitt ef hvort tveggja er tnt og jafnvel trllum gefi, hin enska og a lkum mjg vfrla tgfa sinn htt, svo og hin eina sanna slenska frumger essa tthagaljs heimsdeiluklum. a er vgast sagt harla vafasamt a urnefnd slitur sem finna m romsuulum su Pls hendingar hreinar og trar. Mn kenning er s a hestasveinn Geirs hafi n slitrum r kvi Pls enskri ingu hsbnda sns, elilega veri binn a lra af honum og feralngunum eitthvert hrafl mlinu, slitrurnar svo veri reittar af sveininum og slitnar upp r snum elilega jarvegi sem hverjar arar stolnar gulrur bjum landi um kring og sumar tnar af draugum Kili. annig hafi hsgangurinn fengi undir sig fturna, sem sagt lki dnskumlandi en slenskrar afturgngu enskrar ingar Geirs glatari frumger gullsmisins. Ea glatari ru, jafnvel, ef einhverjir skyldu n hafa teki a skilja dnsku bkstaflega, svo augljslega danska snarhendan ber me sr a hafa veri sni ansi beint og rugglega af hestasveini Geirs og gulrubfa, me einhverri asto eldhsmella sns tma a vnta m, kannski til a f sleikt sig upp vi danskinn kostna hsfreyjanna.

etta er einkennileg vsa, kannski ekki beinlnis leirburur, en g efast um hn s skotheld, me fullri viringu fyrir bfanum. g skil til dmis ekki af hverju hindeglugge er kallaur grum hann s r fosterhinde. Fosterhinde - er a ekki sem kalla er amnion aljamli, sari t air-bag engilsaxnesku, kalla lknarbelgur ea fsturhimna stkra ylhra? Aeins hreinn, gamall og grinn sktur er grm, en hljta a ekki a teljast hrein helgispjll a kalla svo ann heimsins skrasta? Og v er kllingen ekki rm ea a minnsta kosti skrkrma eins og elilegt vri a tla af kerlingu hvort sem vri a lyppa eur ei? Ea af hverju er hn nefnd kerling? Af v hn er a lyppa? Brygu dmur sr mmustlinn og lyppuu smvegis fyrir hana fstru sna, vru r ar me ornar a kerlingu? Ea mmudrengirnir! Nei, ekkert er sjlfgefi. Nema a snn kerling er alls ekki bara gmul kona heldur lka rm n ea skrkrma eigi hn a geta grenja grallarann, annars myndum vi ekki kalla hana kerlingu heldur bara gamla konu a kyrja sinn velling og slmagraut.

Liggur ekki beinast vi a tla a essar slitrur af glatari frumger gullsmisins su einfaldlega hreinn uppspuni ea vgast sagt mjg smekklegur trsnningur bfans og mellanna hreinni, a vsu ensk-ddri, gusgjafaglmu Pls, jafnvel sannri gullgerarlist, n alveg glatari gullaldarlist? Ea hva er a lyppa? a var gert me fingrunum. a voru bnar til spinnanlegar lengjur r tinni ull sem maur hafi keltu sr og lagi upp hlykki ea bugur, og essar lengjur eru kallaar lopi ea lyppa. Einmitt! Uppspuni er spinnanlegur! trsnningur er hlykkjttur, bugum!

Hefur hestasveinninn veri sannkallaur erkibfi, ekki bara gulrubfi, og vinnukonurnar sannkallaar mellur, ekki bara eldhsmellur? Hyski sem hefur svifist einskis a sna t r fyrir saumeinlausum Dnum og afvegaleia me hreinum uppspuna og trsnningi a slenska almgaflk sem gat klra sig nokkurn veginn fram r saltaranum blygunarlausri dnsku; hyski sem kunni ekki sjlft a segja rm paa dansk, bara klling? - Alls ekki! vert mti er a niurstaa mn a etta hafi sur en svo veri neitt hyski heldur einstaklega vel innrtt aluflk, vel a sr til hugar og handa, vitandi vel a dropinn holar steininn, sems ekki modern bolsvikar, enda eir ekki heldur uppfundnir til a mala og mla allt mjlinu smrra. rir gmlu gildanna lgu va. Pll og Geir og gildisbrurnir gmlu hafa veri sr ess vel mevitandi hverju fram fr. etta voru upplstir menn me lsanlegan huga framfrum, hver sna vsu. Pll leit svo a tungumli vri til alls fyrst. Gjarnan skyldu allir heimi tala smu tungu, sama ml, gulli mtti ar fyrir gla og lsa veginn himnum. Gamli Geir var fddur moldarkofa eins og eir allflestir og glmdi fyrst framan af vi vi gi me lopavettlingum lsisstakk opnum bt og aftur opnum btum, reri lengi r grjthnullungavrum suur me sj, flutti svo sjb sna innar og keypti fyrstu sktuna, Fann, dnsku, flagi vi Kristinn vlund Engey og Hlarhsa Jn, keypti svo Reykjavk.

Einhvern veginn finnst mr endilega a Stefn hafi lrt til "guide" hj Geir en m vera mig misminni hrapalega. Ltum samt svo vera a hann hafi veri sjlfur hestasveinninn, enn a slta barnssknum leisagnarabrautinni, sem sagt ekki enn orinn forhertur afvegaleiandi skabarna jarinnar heldur enn gur ljr fu eirra Geirs og Pls a breia t fagnaarboskapinn eirra msustu vsu: Fyrst ruglum fyrir eim tungumlinu svo a enginn skilji hvers annars ml, verur eftirleikurinn auveldur - kennum eim a tala n, helst eina ga alheimstungu, hefur Pll a.m.k. helst vilja hafa a, svo a fara ba bmannslega, fara t r moldarkofunum og byggja vatnshelt, svo a gera t, a bragur veri alminnilegur!

Skl! kynnu sumir vilja segja ea hvort g vildi ekki heldur egja? - Gott og vel, skldum ekki meira essar launhelganna eyur, hellum essu vaskinn ea leggjum glatkistuna en bum okkur heldur af alvru undir glmu vi ntma sagnfri, sem sagt sanna bkmenntafri ea hva skyldi n kalla hann Tvbjrn, rbjrn, Fjrbjrn slenskra fra einhltu nafni; ea hva eir annars skyldu vera margir vi a glma eirri nstu lotu...

 

___________________________________

febrar, 2004

 

1. lota glmu

2. lota glmu

3. lota glmu

4. lota glmu

5. lota glmu

 

prenta skjal

Rmanza: heim kvist