< Į hverfanda hveli

Įrni B. Helgason

 

Skattlendur jaršar og jaršargróšinn

 

Marinus van Reymerswale: Skattheimtumašur (1542)

Marinus van Reymerswale: Skattheimtumašur (1542)

 

 

"Įtökin eru milli tveggja grundvallaratriša, vķgvöllurinn liggur eftir öllum löndum, öllum sjó, öllu lofti; en einkum žó gegnum mišja vitund okkar sjįlfra..."  Atómstöšin, 1948

 

 

Umheimurinn

 

Um langt įrabil hefur atvinnuleysi veriš aukast į Vesturlöndum. Liggur nęrri aš til jafnašar sé tķundi hver vinnufęrra manna skrįšur atvinnulaus eša sé beint eša óbeinlķnis į framfęri hins opinbera af völdum sķvaxandi langtķma-atvinnuleysis. Žar fyrir utan er fjöldinn allur sem vinnur meira og minna svarta vinnu eša er į hinn bóginn ķ löglegri lįglaunavinnu sem skilar žó vart tekjum er nęgi nema fyrir brżnustu lķfsnaušsynjum. Jafnframt hefur ekkert lįt oršiš į sjįlfvirknivęšingu, bęši ķ framleišslu- og žjónustugreinum, m.a. vegna žess hve skattar leggjast žungt į vinnuafl en miklu sķšur į afl véla og sjįlfstżrikerfa, į orku og hrįefni.

Žaš er ekki fyrr en į allra seinustu įrum sem sömu žróunar fer aš gęta hér į landi, aš įbati vegna sjįlfvirknivęšingar og aukinnar framleišni nęr ekki aš standa undir fjölgun starfa, aš atvinnuleysi eykst žar af leišandi og veršur višvarandi, og upp į sķškastiš langtķma-atvinnuleysi įsamt nżrri, afar fręšilegri tegund örorkumats. Og lķkt og annars stašar į Vesturlöndum hefur žessi žróun haldist ķ hendur viš sķfellt meira vęgi sérfręši og sérgreiningar į flestum svišum, samfara ę flóknari kerfismyndun į nęr öllum svišum. Lög og reglugeršir, kjarasamningar, vinnuskipulag, framleišsluferli, višskiptaferli, svo fįtt eitt sé nefnt – allt tekur į sig sķfellt flóknari myndir og illskiljanlegri žeim sem ekki eru heima ķ fręšunum, sem į hinn bóginn veldur sķvaxandi eftirspurn eftir sérfręši į hinum ólķklegustu svišum – sem žvķ mišur stafar af hreinni gervižörf į ę fleiri svišum, vegna hinnar flóknu kerfismyndunar.

Žannig er hiš vestręna velferšarsamfélag aš klofna ķ fylkingar žar sem jašrar viš aš um žaš bil fimmtungur bśi viš atvinnuleysi eša opinbert framfęri eša starfi į mjög lįgt launušu og žį lķtt skattlögšu sviši, oft viš einhvers konar fęribandaframleišslu, mjög einhęfa og vélręna, eša viš hrašžjónustu af samsvarandi toga – en hins vegar eflist annar eins fimmtungur sérhęfšs og hįlaunašs menntafólks, mjög skattlagšs, og žar af įkvešinn hluti starfandi aš margvķslegri kerfisfręši, żmist tślkandi kerfin eša gerandi žau enn flóknari, kallandi į enn meiri sérgreiningu. Bil beggja į milli žessara tveggja hópa af sitthvorum meiši er žį rśmur helmingur samfélaga er sinnir hinum margbreytilegustu verkum og żmissi almennri žjónustu, žį meš mišlungs laun, allt frį žvķ aš vera rķfleg lįglaun upp ķ hįlaun ķ lęgri kantinum, misskattlögš eftir žvķ.

Vegna vélvęšingar og stóraukinnar framleišni ķ almennum išnrekstri vega beinar launagreišslur ę minna ķ afkomu, enda jafnframt aš stórum hluta į lķtt skattlögšu lįglaunasviši. Almenn žjónusta viš reksturinn, aš miklu leyti óbeinar launagreišslur, vegur į hinn bóginn sķfellt žyngra enda hvort tveggja ķ senn yfirleitt hįtt launuš og hįtt skattlögš svo aš žrįtt fyrir allt į išnrekstur undir högg aš sękja. Į sama tķma bjóša žróunarlönd ekki einungis upp į ódżr hrįefni og ódżrt vinnuafl, og lķtt sem ekkert skattlagt, heldur einnig ķ sķauknum męli upp į żmsa rekstraržjónustu į sérfręšisviši į mun hagkvęmari kjörum en tķškast ķ gömlu išnrķkjunum. Afleišingin er sś aš išnrekstur heldur įfram aš fęrast til žróunarlandanna įn žess žó aš žau njóti neins verulegs įbata af vegna žess hve laun eru lįg, ķ raun oft svo lįg aš verša vart neitt skattlögš, og verš į orku og hrįefnum almennt mjög lįgt, enda heimsmarkašsverši į hvoru tveggja ķ raun stżrt af išnrķkjunum meš žvķ sjįlf leggja žau litla sem enga skatta eša įlögur į eigin aušlindir, orku eša hrįefni – aš olķu einni undanskilinni.

 

Ķhugum almennar afleišingar žess aš Vesturlönd tękju aš skattleggja ķ meira męli eigin aušlindir, orku og hrįefni, en lękka aš sama skapi tekju- og neysluskatta. Ekki einungis olķa heldur einnig kol, stįl, timbur, fiskur, bśpeningur, ręktarland, byggingarland, jaršefni, jaršhiti, vatnsorka – flest allt er heyrši undir slķka frumvinnslu myndi žį heldur stķga ķ verši en ręktarland myndi žó heldur lękka ķ verši enda vęri ekki um beinar įlögur į žaš aš ręša heldur fyrst og fremst afnįm eša lękkun framleišslustyrkja. En slķk almenn veršhękkun į aušlindum, orku og hrįefnum myndi annars stušla aš hęrra heimsmarkašsverši og žróunarlöndin njóta góšs af ķ hęrri einingaveršum af śtflutningi sķnum.

Um leiš myndi draga śr eftirspurn eftir innfluttum varningi ķ išnrķkjunum en öll mešferš og nżting orku og hrįefna batna į śrvinnslustigi svo sem įvallt gerist žegar slķk veršhękkun veršur. Žrįtt fyrir minni śtflutning žróunarlandanna til išnrķkjanna héldust tekjur žeirra fyrrnefndu af višskiptunum engu sķšur óbreyttar vegna hęrri einingaverša, hęrri viršisauka af hverrri framleišslueiningu, sem į hinn bóginn gerši žeim kleift aš hękka laun, efla framleišslu til eigin nota og sinna samfélagslegum verkefnum.

 

Mynd: Jóhann Pįlsson / Fréttabréf Žróunarsamvinnustofnunar 2004

Spennt börn bera nż hśsgögn inn ķ Msakaskóla ķ Malavķ ķ janśar 2004

 

Veruleg lękkun tekju- og neysluskatta į Vesturlöndum - aš óbreyttum kaupmętti launa, sem svaraši lękkun launatengdra gjalda og lękkun viršisaukaskatts - myndi į hinn bóginn leiša til lękkunar višhaldskostnašar og allrar sérfręšižjónustu og žvķ stušla aš bęttri nżtingu og endingu hluta, véla og tękja. Og meš žvķ hlutirnir entust lengur vęri žvķ minna sóaš af hrįefnum og orku, enda vęri žį hvort tveggja dżrara vegna hęrri skattlagningar. Til langs tķma litiš fęru žvķ hlutfallslega fęrri handarverk til nżsmķši hlutanna en hinu eldra og notaša vęri į hinn bóginn betur haldiš viš – m.ö.o. öll nżting myndi batna. Framleišslugeta heimsins nżttist žį žvķ fremur žeim žjóšum sem skemmra eru į veg komnar ķ nżtingu tękninnar, samfara žvķ aš śtflutt tęknižekking išnrķkjanna – sem er oft einn dżrasti śtgjaldališur žróunarlandanna – myndi lękka ķ verši. Orsökin til žess vęri einfaldlega sś, aš mannafliš, hvort sem vęri ķ seldri hįtęknižjónustu eša į öšrum svišum, vęri lķtt sem ekkert skattlagt, hvorki ķ išnrķkjunum né annars stašar.

Įhrifin į heimsvišskipti yršu vķštęk. Žróunarrķkin flyttu hlutfallslega minna śt af vöru til neyslurķkjanna, gömlu išnrķkjanna, en fengju žó ķ heildina tekiš svipaš verš fyrir śtflutninginn, m.ö.o. hęrri einingaverš sem svaraši almennri hękkun aušlindagjalda, hrįefna- og orkuskatta ķ heiminum. Śtflutningstekjurnar myndu jafnframt nżtast žeim til kaupa į meiri sérfręšižekkingu og hįtęknižjónustu en įšur – vegna minni skattlagningar launa į Vesturlöndum. Vöruskiptajöfnušur myndi žvķ fęrast nęr ešlilegu horfi – žannig aš ķ staš mjög einhliša flutnings į neysluvarningi frį žróunarlöndum til hinna žróašri og siglinga vanhlašinna skipa til baka, myndi draga śr ofurflutningum į annan veginn en žeir heldur aukast į hinn eša standa ķ staš, žannig aš draga myndi śr siglingum ķ heild en flutningar, og žjónustujöfnušur į sinn hįtt, heimsįlfanna į milli, nįlgast aš vera ķ jafnvęgi.

 

Žannig hamla hįir tekju- og neysluskattar į Vesturlöndum jafnt framleišslu sem žjónustu sem śtflutningi ķ žeim löndum. Lįgt heimsmarkašsverš į orku og hrįefnum, vegna lįgsköttunar į žeim svišum um allan heim, aš olķu einni undanskilinni, veldur į hinn bóginn óešlilega lįgu verši į śtflutningsvörum žróunarlandanna. Vegna žess hve illa er fariš meš varninginn og hann nżttur til skamms tķma, m.a. af völdum ofursköttunar allrar višhaldsžjónustu į hįlaunasvęšunum, er vķtahringurinn sķfellt til stašar – krafan um nżjan, ódżran varning unninn śr lķtt skattlögšum hrįefnum, meš lķtt skattlagšri orku og lķtt skattlögšum vélum og afar ódżru vinnuafli žróunarlandanna. Vķtahringurinn lokast sķšan meš žvķ stór hluti viršisauka žróunarlandanna fer til kaupa į ofurskattašri sérfręšižekkingu og hįtęknižjónustu hinna žróašri rķkja.

Žegar allt kęmi til alls myndi veruleg lękkun tekju- og neysluskatta į Vesturlöndum samfara almennri hękkun aušlindagjalda, hrįefna- og orkuskatta ķ heiminum leiša af sér bętta nżtingu og žar af leišandi sparnaš į mörgum svišum og heimsvišskipti myndu ķ meira męli mótast af raunverulegri žörf en ekki tilbśinni žörf, mótašri af ķmyndafręšingum.

Ķ staš aušmżkjandi styrkja og fjįrmagnsfyrirgreišslu Vesturlanda til handa žróunarlöndunum gętu fyrrnefndu rķkin snśiš žróuninni viš meš žvķ einu aš hękka aušlindagjöld, hrįefna- og orkuskatta heimafyrir en lękka jafnframt tekju- og neysluskatta. Žį kęmi af sjįlfu sér aš žróunarlöndin fylgdu į eftir meš samsvarandi įlögum į eigin aušlindir, orku og hrįefni – žannig aš ķ heildina tekiš myndi heimsmarkašsverš hękka į žessum svišum. Um leiš myndi lękkun tekju- og neysluskatta į Vesturlöndum leiša til minni mismunar į launakostnaši ķ žróunarlöndunum og į Vesturlöndum – en jafnhliša heildarlękkun launakostnašar ķ neyslurķkjunum, vegna lękkunar launatengdra gjalda, gęfist žróunarlöndunum fęri į aš nżta hluta sķns viršisauka af hrįefna og orkusköttum, m.ö.o. viršisaukann af hęrri einingaveršum śtflutnings, til aš auka menntun og verkžekkingu og žar meš hękka laun.

 

Mynd: Tristan Savatier / www.loupiote.com: Iceland

 

Žį er žeir komu til Kapernaum, gengu menn žeir, sem heimta inn musterisgjaldiš, til Péturs og spuršu: "Geldur meistari yšar eigi musterisgjaldiš?" Hann kvaš svo vera.

En er hann kom inn, tók Jesśs fyrr til mįls og męlti: "Hvaš lķst žér, Sķmon? Af hverjum heimta konungar jaršarinnar toll eša skatt? Af börnum sķnum eša vandalausum?"

"Af vandalausum," sagši Pétur.

Jesśs męlti: "Žį eru börnin frjįls. En til žess vér hneykslum žį ekki, skaltu fara nišur aš vatni og renna öngli, taktu sķšan fyrsta fiskinn, sem žś dregur, opna munn hans og muntu finna pening. Tak hann og greiš žeim fyrir mig og žig."

Matteus, 17, 24-27

 

Ķsland og jaršargróšinn

Frumrót alls viršisauka liggur ķ jaršargróšanum – landinu, hafinu og jafnvel ķ orkulindum loftsins lķka – og breytir engu hvort menn vinna aš beinni uppskeru gróšans, śrvinnslu gróšans eša aš allaveganna afleiddri žjónustu sem menn żmist kaupa eša selja fyrir ķgildi gróšans – fyrir peninga. Jafnframt erum viš sķfellt aš neyta gróšans ķ einni eša annarri mynd – żmist beinlķnis ķ formi fęšu, eftir aš hśn hefur fariš um hin żmsu śrvinnslu- og žjónustustig, eša į hinn bóginn aš viš nżtum gróšann sem fjįrmuni – sem fasteignir eša lausafjįrmuni – eftir tilurš žeirra į hverju śrvinnslustiginu eftir annaš, viš smķšar, viš byggingu, og žį jafnframt fyrir tilstušlan żmissar žjónustu.

Til višbótar viš almenna einkaneyslu og fjįrmunamyndun kemur samneysla, ž.e. kaup hins opinbera – rķkis og sveitarfélaga – į vöru og žjónustu, sem viš kostum til meš sköttum af margvķslegu tagi, og žar fyrir utan renna margvķslegar tilfęrslur um sjóši hins opinbera – nišurgreišslur, styrkir, bętur, almannatryggingar – til almennrar einkaneyslu og til reksturs atvinnuvega, og er tekna aflaš į samsvarandi hįtt meš sköttum ķ einni eša annarri mynd, mešal annars af žeim sem njóta tilfęrslanna.

Stór hluti śtgjalda hins opinbera stafar af tekjustofnum žvķ sjįlfu til handa. Gróft į litiš mį ętla aš um žrišjungur śtgjalda sé vegna beinna og óbeinna skatta opinberra starfsmanna og hinna żmsu žjónustuašila og verktaka, auk įlags vegna viršisaukaskatts, og mišast launagreišslur žį jafnframt viš aš laun standi undir greišslubyrši launžega vegna viršisaukaskatts – og undir greišslubyrši vegna launaskatta žeirra sem einstaklingar skipta viš...

Afleišingin er sś aš verulegur hluti alls veršlags og kauplags er fólginn ķ sżndarfé er magnar upp allar stęršir įn žess aš nein raunveruleg ķgildi vöru eša žjónustu standi į bak viš. Sżndarféiš er žvert į móti ķ eilķfri hringrįs um hagkerfiš įn žess aš andvirši žess komi nokkurn tķmann ķ ljós, enda engu virši til aš dreifa, nema į pappķrunum – ķ hįum bókhaldstölum hins opinbera jafnt sem ķ öšru bókhaldi, jafnt tekju- sem śtgjaldamegin, svo samofin sem višskipti hins opinbera og fyrirtękja og einstaklinga eru.

 

 

 

Žjóšarśtgjöld samsvara um žaš bil brśttótekjum landsmanna ķ heild, žį aš meštöldum sköttum. Einkaneysla samsvarar öllum śtgjöldum einstaklinga nema fjįrmunamyndun vegna ķbśšarhśsnęšis – samkvęm skilgreiningu – aš launatengdum gjöldum einstaklinganna greiddum en aš višbęttum żmsum tilfęrslum hins opinbera. Hreinar tekjur einstaklinga eru jafnframt śtgjöld atvinnuveganna og tilfęrslur hins opinbera, auk žess sem atvinnuvegirnir ķ raun greiša og annast innheimtu skatta fyrir hiš opinbera, į samsvarandi hįtt og hiš opinbera innheimtir og greišir sjįlfu sér tekjuskatt af öllum greišslum til sinna starfsmanna.

 

Rśmur helmingur skattekna rennur til samneyslu, ž.e. til kaupa hins opinbera į żmissi vöru og žjónustu, og žį ekki sķst til launagreišslna og żmissar verktöku, en um žrišjungur ķ żmsar tilfęrslur fjįr, sem renna aš miklu leyti beint eša óbeint til einstaklinga, til einkaneyslu, hins vegar til atvinnuveganna, žį aš hluta til óbeint til einstaklinga, aš hluta til ķ fjįrfestingar. Žaš sem eftir stendur af skattfé rennur til fjįrmunamyndunar hins opinbera og ķ żmislegt ótilgreint. Um fjóršungur allrar fjįrmunamyndunar er annars fólginn ķ ķbśšarhśsnęši, sem sagt einstaklinga, en rśmur helmingur stafar af fjįrfestingum atvinnuveganna.

 

Žó aš fjįrmunamyndun hins opinbera vegi minnst allrar fjįrfestingar, ber aš hafa ķ huga aš fjįrfestingar atvinnuveganna eru aš žó nokkru leyti vegna żmissar žjónustu viš hiš opinbera, og eins njóta žęr żmissa tilfęrslna og stušnings af skattfé, svo sem nišurgreišslna. Žį ber og aš hafa ķ huga aš żmis vörugjöld og ekki sķst viršisaukaskattur eru aš meira og minna leyti fólgin ķ nišurstöšutölum einkaneyslu og fjįrmunamyndunar og aš nokkru leyti ķ samneyslunni. Einungis einkaneyslan reiknast aš frįdregnum beinum tekjuskatti neytenda – sem samneyslan og fjįrmunamyndunin į hinn bóginn fela ķ sér sem verulegan hluta kostnašar.

 

 

 

Tilfęrslur hagkerfisins – rętur sżndarfjįrins

Einar dżpstu rętur sżndarfjįr hagkerfisins liggja annars vegar ķ hįu tekjuskattshlutfalli og hins vegar ķ persónuafslętti skatta. Žetta tvennt veldur žvķ aš fjįrmagn er ķ raun fęrt til – af hįlaunasviši yfir į lįglaunasviš, sem einnig mętti orša svo, aš reikningslega séš sé rekstur į lįglaunasviši nišurgreiddur af rekstri į hįlaunasviši – og vęru žó ekki öll kurl komin til grafar. Persónuafslįttur hins opinbera hefur ķ för meš sér aš žvķ lęgri sem laun eru, žvķ lęgra er tekjuskattshlutfalliš ķ reynd. Afleišingin er sś aš rekstur į lįglaunasviši beinlķnis nżtir sér persónuafslįttinn til aš greiša lęgri heildarlaun en ella – nżtur žannig óbeinna tilfęrslna, nišurgreišslna, af hįlfu hins opinbera, sem žaš į hinn bóginn aflar tekna til meš hęrri tekjuskatti af hįlaunasviši, sem hįlaunasvišin aftur į móti bęta sér upp meš hęrri kröfum til launa en ella.

Žessar tilfęrslur valda verulegum skekkjum ķ öllum rekstri, žar sem rekstur į hįlaunasviši veršur mun dżrari en ella į sama tķma og rekstur į lįglaunasviši er ķ raun nišurgreiddur af hinu opinbera. Fyrirtęki leitast žvķ fremur viš aš spara į hįlaunasviši, mešal annars meš samžjöppun og sameiningu ķ žvķ skyni aš minnka óešlilega hįan stjórnunar- og sérfręšikostnaš, vegna hinnar hįu skattlagningar į žvķ sviši, en į hinn bóginn aš auka sem mest reksturinn į lįglaunasviši, mešal annars meš hagręšingu ķ formi véla og fjöldaframleišslu sem stżrt er af lįglaunušu og žar af leišandi nišurgreiddu vinnuafli, samfara žvķ aš starfsfólki er fękkaš.

Gallinn er sį aš slķk hagręšing er aš žvķ leyti fölsk sem svarar til nišurgreišslanna. Žvķ aš į sama tķma og fyrirtęki į lįglaunasviši hagnast žannig séš reikningslega eykst kostnašur į hįlaunasvišum žjóšfélagsins óešlilega žar sem skattbyršin eykst ķ réttu hlutfalli viš skattasparnašinn į lįglaunasvišum – nišurgreišslurnar. Žaš skekkir svo myndina enn meira žegar fyrirtęki leita į erlenda lįglaunamarkaši eftir kaupum į żmissi vöru og žjónustu vegna žess hve hśn er oršin dżr į hinu innlenda hįlaunasviši – af völdum skattanna sem ganga til nišurgreišslna lįglaunasvišanna...

Fullnżttur persónuafslįttur nemur um 330 žśs. krónum į įri fyrir hvern launžega, ellilķfeyrisžega og bótažega, eša sem kann aš svara ķ heild til um 60 milljarša króna į įri žó ķ raun sé einungis sżndarfé. En greiddir tekjuskattar (aš meštöldu śtsvari) nema um 130 milljöršum króna į įri hverju, svo aš til jafnašar mį ętla aš persónuafslįtturinn lękki skatta um žrišjung – aš 38% skatthlutfall jafngildi um 25% innheimtu af öllum skattskyldum tekjum landsmanna. Ķ raun vegur afslįtturinn į móti drżgstum hluta reiknašs skatts af lęgstu tekjum en žvķ minna sem tekjurnar eru hęrri, og sįralķtiš sem hlutfall af hęstu tekjum.

 

Žį stendur eftir spurningin: Hvašan koma hįlaunasvišunum tekjur til aš standa undir nišurgreišslum lįglaunasvišanna? Svariš liggur trślega framar öšru ķ skrįningu gengis. Śtflutningsatvinnuvegirnir, sem ķ innsta kjarna eru flestir į lįglaunasviši, fį minna ķ sinn hlut en žeim bęri ef žeim vęri ętlaš aš standa undir opinberum gjöldum til jafns viš hįlaunasvišin įn nišurgreišslna persónuafslįttarins. Leišin til leišréttingar og afnįms nišurgreišslna – tilfęrslanna, sżndarfjįrins – snżst žvķ m.a. um leišréttingu gengisskrįningar jafnframt leišréttingu greiddra heildarlauna į öllum svišum jafnframt leišréttingu tekjuskattshlutfalls, aš verši hiš sama af öllum tekjum og žį reiknaš įn nokkurs persónuafslįttar.

Śtflutningsatvinnuvegirnir, sem jafnframt fela ķ sér flestar frumvinnslugreinarnar og lįglaunasvišin ķ innsta kjarna, gjalda žannig óbeint sjįlfir fyrir nišurgreišslurnar af hįlaunasviši, sem hiš opinbera sķšan mišlar žeim meš tilfęrslum sķnum, en neytendur į hinn bóginn njóta ķ formi óešlilega ódżrs innflutnings vegna hinnar röngu gengisskrįningar. Žannig rekur sig hvaš į annars horn ķ tilfęrslum eftir tilfęrslur žar sem hagręšing ķ rekstri snżst fyrst og fremst um aš žrengja umsvif į hįlaunasviši, žar sem skattlagning er mest, m.ö.o. draga śr stjórnunarkostnaši, en njóta žį hlutfallslega žvķ meiri nišurgreišslna į lįglaunasviši.

Ef tilfęrslanna, nišurgreišslna skatta, nyti ekki viš, en launaskattar vęru jafnt hlutfall af öllum launum, aš greiddum launum óbreyttum, m.ö.o. aš óbreyttum kaupmętti, žį žyrfti lįglaunakostnašur ešli mįlsins samkvęmt aš hękka en hįlaunakostnašur aš lękka. Af sjįlfu leiddi meš leišréttingu gengisskrįningar aš śtflutningsatvinnuvegirnir hefšu śr meira aš spila til aš standa undir heldur hęrri lįglaunakostnaši jafnframt žvķ aš hiš opinbera, sem ber tiltölulega lķtinn lįglaunakostnaš, og margvķsleg innlend žjónusta myndu spara śtgjöld vegna lęgri hįlaunakostnašar. Ķ reynd myndi heildarskattheimta lękka, samfara lękkun śtgjalda hins opinbera og lęgri veršlagningar margvķslegrar innlendrar hįlaunažjónustu, en hreint innflutningsverš (cif) myndi heldur stķga ķ verši. Mešalkaupmįttur héldist sem nęst óbreyttur en hlutföll neysluśtgjalda breyttust į žann veg aš innlend vara og žjónusta myndi lękka ķ verši į flestum svišum en hreint innflutningsverš fara heldur hękkandi į sama tķma og innlendur sölukostnašur innflutnings fęri žó lękkandi.

 

20% flatur tekjuskattur – eša 10%...?

Ef persónuafslįttur (e.t.v. um 60 milljaršar kr. į įri) vęri afnuminn en tekjuskattshlutfall lękkaš śr um 38% ķ 20%, aš óbreyttum tryggingagjöldum (um 5%), žį myndu tekjuskattar hins opinbera lękka um 30 milljarša, śr um 130 milljöršum króna ķ um 100 milljarša. Jafnframt myndi launakostnašur hins opinbera jafnt sem alls atvinnulķfsins breytast į žann veg aš lęgstu heilsįrslaun, um 1 milljón króna, žyrftu aš hękka ķ rśmar 1,1 milljónir króna en 5 milljóna króna laun aš lękka ķ um 4,4 milljónir króna – mišaš viš aš greidd laun, hiš eiginlega neyslufé, stęši jafnt eftir sem įšur. Heildarlaun ķ kringum 1,7 milljónir myndu standa nįnast ķ staš, žar sem launatengd gjöld vęru svipuš og įšur. En vegin mešallaun ķ landinu eru verulega hęrri, e.t.v. um 3 til 3½ milljónir króna aš meštöldum launatengdum gjöldum, svo aš ķ heild myndi launakostnašur skreppa talsvert saman, ekki sķst hjį hinu opinbera.

Heildarlaunakostnašur opinberra starfsmanna kann aš nema um 120 milljöršum króna, mjög gróft įgiskaš, en įrsverk unnin af opinberum starfsmönnum nema um 29 žśsundum į įri hverju. Žar fyrir utan greišir hiš opinbera óbein laun viš kaup į margvķslegri vöru og žjónustu, svo aš ķ heildina tekiš kunna beinar og óbeinar launagreišslur hins opinbera aš nema um 200 milljöršum króna, aš frįdregnum kostnaši er lķtiš myndi breytast, svo sem vegna erlendra ašfanga og żmissa tilfęrslna. (Samneysla og opinber fjįrfesting nemur til samans um 250 milljöršum af alls um 400 milljarša króna veltu hins opinbera). Žaš er žvķ ekki frįleitt aš ętla aš sparnašur hins opinbera vegna lękkunar launatengdra gjalda gęti numiš a.m.k. sem svaraši 30 milljarša króna skattalękkuninni, sérstaklega meš tilliti til žess hve margir opinberir starfsmenn eru meš sérfręšimenntun og tiltölulega hįtt launašir eftir žvķ, svo sem margt starfsfólk ķ heilbrigšisžjónustu og hjį mennta- og rannsóknarstofnunum og ķ innsta kjarna stjórnsżslunnar, auk žess sem aškeypt vara og žjónusta hins opinbera er yfirleitt fremur ķ dżrari kantinum, oft į einhverskonar sérfręšisviši eša meš išnįlagi.

Vissulega er fremur fįtt fólk ķ atvinnulķfinu meš lęgri heildarlaun en 1,7 milljónir króna, eša sem svarar 1,3 milljónum aš slepptum launatengdum gjöldum, og mun fęrri meš allęgstu laun, um 1 milljón króna, sem yršu aš hękka um rśm 100 žśsund kr. į įri til aš rķsa undir hęrri launatengdum gjöldum. Ef aftur į móti er litiš til grunnlauna, aš yfirvinnu slepptri, sem vęri hin raunhęfa višmišun, myndu all margir fylla žennan lęgst launaša flokk. Leišrétting gengis – ef žörf vęri į, aš teknu tilliti til heildarlękkunar launatengdra gjalda – yrši žvķ aš mišast viš aš frumvinnslan og śtflutningsatvinnuvegirnir bęru 1% til 10% hękkanir vegna launatengdra gjalda e.t.v. um 15  til 20 žśsund manns, en žį ber jafnframt aš hafa ķ huga aš um leiš lękkušu hin hęrri laun į vinnumarkaši sem svaraši lękkun launatengdra gjalda žeirra.

Sé hins vegar litiš til ellilķfeyrisžega og žeirra er žiggja bętur af żmsu tagi gęti sį hópur veriš all stór sem er meš lęgri heildarlaun en 1,7 milljónir króna, eša į bilinu 1 til 1,3 milljónir aš launatengdum gjöldum slepptum. Žar til višbótar koma lęgst launušustu launžegar sem starfa į żmsum öšrum svišum en viš śtflutningsframleišslu. Breyting er fęli ķ sér afnįm persónuafslįttar samfara lękkun tekjuskattshlutfalls og leišréttingu gengis vęri aš żmsu leyti erfišari višfangs gagnvart žessum hópum, sérstaklega meš tilliti til lķfeyrisgreišslna, sem žyrftu aš hękka um 1% til 10%, hinar lęgstu, til aš vega į móti hęrri launatengdum gjöldum – en įn žess aš bein innistęša sé endilega fyrir hękkunum ķ sjóšunum.

Einfaldast leišin vęri žvķ aš lękka tekjuskattshlutfall enn meira og žį jafnframt viršisaukaskatt, sem į ekki sķšur stóran hlut ķ tilurš sżndarfjįrins en tekjuskattarnir. Žį myndu ekki einungis nįnast öll launatengd gjöld lękka, allt nišur ķ hin smęstu, heldur myndi veršlag jafnframt lękka til muna vegna minni launakostnašar, ekki sķst hjį hinu opinbera sem ber hlutfallslega mun hęrri kostnaš vegna launa en hiš almenna hagkerfi, vegna žess hve hiš sķšarnefnda er vélvęddara.

 

 

Öll laun męttu žar af leišandi lękka enn meira en sem nęmi lękkun vegna lęgri tekjuskatts og viršisaukaskatts – įn žess aš kaupmįttur skertist – einmitt vegna lękkunar alls sżndarfjįrins. Jafnframt, til mótvęgis lęgri tekju- og viršisaukaskatti, vęri hugaš aš nżjum skattstofnum er ekki hefšu sżndarfjįrmyndun ķ för meš sér.

 

Full nišurfęrsla launa- og neysluskatta –

og alls veršlags og kauplags

Žrįtt fyrir aš śtgjöld neytenda samsvari tekjum žeirra aš sköttum greiddum (samsvari śtborgušum launum sem kallaš er), žį samt sem įšur fer önnur hver króna śtgjaldanna til greišslu į viršisaukaskatti og tekjusköttum žeirra er selja vöru og žjónustu – enda hvort tveggja innbyggt ķ verš jafnt sem vinnulaun, allt žaš sem myndar grundvöll einkaneyslunnar. Neytandinn greišir žvķ ekki einungis eigin skatt, oft um žrišjung til fimmtung launa, til hins opinbera heldur er samsvarandi skatthlutfall einnig fólgiš ķ flestu žvķ sem neytandinn kaupir. Gróft į litiš mį ętla aš skattar nemi žvķ a.m.k. um helmingi af heildarśtgjöldum landsmanna žrįtt fyrir aš raunveruleg umsvif hins opinbera ķ rekstri og žjónustu, žvķ sem viš köllum samneyslu, sé innan viš žrišjungur allrar neyslu, og žó ķ raun enn minna, aš teknu tilliti til žess hve hiš opinbera skattleggur sjįlft sig grimmt, vegna hins mikla vęgis beinna og óbeinna launa ķ öllum opinberum rekstri.

Mismunurinn liggur ķ sżndarfénu – į eilķfri hringrįs um hagkerfiš įn žess aš eiginlegt andvirši žess birtist nokkurs stašar nema ķ hįum tölum alls veršlags og kauplags og žar meš ķ sköttum.

Žvķ fremur sem neyslu- og tekjuskattar vęru lęgri – og laun ķ krónutölu žį aš sama skapi lęgri en aš óbreyttum kaupmętti – en skattar vęru į hinn bóginn lagšir žvķ fremur į frumstofna hagkerfisins, ķ eitt skipti fyrir öll, žį kęmi ķ ljós veršhjöšnun į öllum svišum og um leiš myndu skattar nįlgast aš vera raunverulegt ķgildi samneyslunnar, auk žess sem tilfęrslur lękkušu į sama veg. Sżndarfé hagkerfisins myndi ekki einungis lękka aš tölugildi heldur jafnframt og ekki sķst sem hlutfall af heild. Tekjur jafnt sem śtgjöld hins opinbera myndu žvķ dragast verulega saman ķ krónum tališ įn įhrifa į umsvifin sem slķk, enda vęri umbreytingin ķ raun alls óhįš hefšbundinni skiptingu stjórnmįlastefna ķ hęgri og vinstri og snerist ekki um hversu mikil hlutdeild hins opinbera skuli vera ķ sjįlfu sér, heldur fyrst og fremst um breytta skattstofna, burtséš frį žvķ hvernig aš samfélagslegum verkefnum sé annars stašiš.

 

Mynd: ©2001 Emanuel Brito / www.xaraxone.com

Hugsum okkur verulega einföldun skattkerfisins. Viršisaukaskattur vęri einungis eitt žrep, 10%, og įn allra undanžįga nema e.t.v. į mjög afmörkušum svišum menningar- og lķknarmįla. Tekjuskattur til rķkisins vęri enginn, einungis 10% śtsvar til sveitarfélaga af öllum tekjum manna, hverju nafni sem žęr nefndust – almennar launatekjur, fjįrmagnstekjur eša tekjur af rekstri fyrirtękja. Og til enn frekari einföldunar vęri fyrirtękjum óheimilt aš eiga hvert ķ öšru, hvaš žį aš eiga hlut ķ sjįlfum sér. Tekjustofnar śtsvars vęru meš öšrum oršum og įvallt einstaklingarnir sjįlfir, hvort sem köllušust almennir launžegar, rekstrarašilar eša eigendur fyrirtękja eša fjįrmagns – śtsvar vęri žvķ greitt af öllum umsvifum manna og ķ raun vęri litiš į arš fyrirtękja jafnt sem af fjįrmagni sem arš eigendanna.

Heildarlaun launžega myndu lękka aš tölugildi sem svaraši lękkun skattstiganna, ž.e. lękkun launatengdra gjalda og lękkun viršisaukaskatts, og veršlag og śtseld vinna žar af leišandi lękka samsvarandi. Lękkun veršlags og śtseldrar vinnu hefši žį jafnframt ķ för meš sér aš laun męttu lękka enn meira aš tölugildi en sem svaraši lękkun skattstiganna – vęru raunlaun, hinn eiginlegi kaupmįttur, engu aš sķšur hin sömu og įšur žó aš almennt kauplag lękkaši žannig til jafnašar um allt aš žrišjungi, žį mest ķ hįlaunušustu greinum, žeim sem mest eru skattlagšar, jafnvel allt aš žvķ um helming į sama tķma og heildarlaun ķ lęgri kantinum lękkušu e.t.v. um fimmtung – allt aš óbreyttum kaupmętti.

Svo litiš sé til frumvinnslugreinanna, sem fyrst og fremst byggja į śtflutningi og miša afuršaverš žvķ viš verš į erlendum mörkušum og viš heimsmarkašsverš, žį myndi launakostnašur, žrįtt fyrir óbreyttan kaupmįtt, lękka verulega sem hlutfall af śtflutningstekjum. Meš žvķ tekjuskattur vęri afnuminn en einungis 10% śtsvar lagt į launžega jafnt sem į arš og hagnaš og fjįrmagnstekjur, žį skapašist verulegt svigrśm til greišslu orku- og aušlindagjalda af öllum slķkum rekstri.

 

Mótvęgi orku- og aušlindagjalda

Reikna mį meš aš launaskattar ķ stórišjugreinum og afleiddum žjónustugreinum įsamt sköttum af rekstri muni nema į įri hverju allt aš žvķ einum tug milljarša króna į komandi įrum (aš Kįrahnjśkaframkvęmdum loknum), aš óbreyttu skattkerfi. Meš verulegri nišurfęrslu skatta og alls veršlags ķ landinu mętti žvķ į móti leggja orkugjöld į stórišju sem nęmi svipašri upphęš eša hįtt ķ 10 milljarša króna į įri hverju, er fram ķ sękti, įn žess aš śtflutningstekjur stórišjunnar skertust. Og žį ber aš hafa ķ huga aš hver slķk skattheimt króna myndi vega mun žyngra ķ śtgjöldum hins opinbera vegna žess hve śtgjöld žess hefšu lękkaš til muna viš nišurskurš launatengdra gjalda, jafnt starfsmanna hins opinbera sem annarra er seldu žvķ vöru og žjónustu – enda öll vara og öll žjónusta žį oršin mun ódżrari.

Slķkt hiš sama myndi gerast ķ sjįvarśtvegs og fiskvinnslugreinum og ķ allri afleiddri žjónustustarfsemi – aš launatengd gjöld jafnt sem allur annar almennur rekstrarkostnašur myndi skreppa saman, žrįtt fyrir óbreytt raunlaun, óbreyttan kaupmįtt launa. Reikna mį meš aš žessar greinar standi nś beint og óbeint undir 10 til 20 af hundraši allra tekjuskattsgreišslna ķ landinu og į sama hįtt undir samsvarandi hluta allrar viršisaukaskattsveltu landsmanna – žį meš tilliti til hinna margvķslegu tengsla viš hinar żmsu žjónustugreinar. En žetta hlutfall gęti žį svaraš til um 17 til 34 milljarša króna hlutdeildar ķ žessum tveimur stęrstu tekjustofnum hins opinbera. Um leiš og žessir tekjustofnar myndu skeršast verulega og tekjuskattsstofninn reyndar falla nišur en einungis śtsvar og tryggingagjöld standa eftir og talsvert skertur viršisaukaskattur, samfara aš minnsta kosti fjóršungs samdrętti ķ śtgjöldum žessara greina og allra afleiddra greina vegna lękkunar launa og alls veršlags ķ landinu, žį kęmi fram aukinn hagur sem hlypi į tugmilljöršum króna aš śtflutningstekjum óbreyttum.

Aš öllu žessu athugušu mį gróflega ętla aš sjįvarśtvegur gęti til jafnašar boriš um 25 milljarša króna aušlindagjald, er fram ķ sękti, og žį ekki sķšur meš tilliti til žess aš honum vęri žį ekki lengur ętlaš aš kaupa til sķn veišiheimildir, lķkt og veriš hefur, meš ęrnum vaxta- og afskriftakostnaši, heldur einungis greiša hlutfallsgjald af afla, sem ķ raun įkvaršašist annars vegar af sókn ķ aušlindina en į hinn bóginn af greišslugetu fiskvinnslunnar meš tilliti til śtflutningsveršmęta – og allur almenningur žó ķ raun greiddi žegar upp vęri stašiš, svo samofnar frumvinnslugreinunum hinar żmsu žjónustugreinar eru.  Žó gjaldiš vęri lagt į óunninn afla, jafngilti žaš ķ raun gjaldi af öllu śtflutningsveršmęti sjįvarafurša, sem hefur veriš um 125 milljaršar króna til jafnašar, nęrri žvķ 2/3 alls vöruśtflutnings. Gjaldiš jafgilti žvķ um 20 af hundraši alls śtflutningsveršmętis frumvinnslunnar en į móti kęmu allar hinar fjölmörgu kostnašarlękkanir sem hér hefur veriš lżst. Og hiš sama gildir um hverja slķka skattheimta krónu, lķkt og af stórišjunni, eftir nišurfęrslu alls kauplags og veršlags, aš hver og ein myndi vega mun žyngra ķ śtgjöldum hins opinbera en krónurnar sem nś hringsóla um hagkerfiš, aš minnsta kosti önnur eša žrišja hver ķ formi sżndarfjįr, snaušu aš andvirši.

 

 

 

Hrein einingaverš erlendra ašfanga (cif) śtflutningsatvinnuveganna myndu standa ķ staš į sama tķma og innlend ašföng, vara og žjónusta, myndu lękka ķ verši vegna minni skattlagningar, į samsvarandi hįtt og greidd laun, m.ö.o. vegna nišurfęrslu veršlags og kauplags. Erlend ašföng myndu žvķ minnka vegna hagstęšara veršs į innlendri vöru og žjónustu. Mismunur jįkvęšs višskiptajöfnušar, sem af leiddi, myndi nżtast til nżrra og žį hagkvęmari stofnfjįrfestinga innanlands fremur en til erlendra fjįrfestinga, svo og til kjarabóta starfsmanna.

 

 

Auk 10 milljarša króna nżrra orkugjalda af stórišju og 25 milljarša króna aušlindagjalds vęru vörugjöld af atvinnutękjum hękkuš til samręmis viš önnur vörugjöld og jafnframt lögš sérstök orkugjöld į almenningsveitur rafmagns, sem mišušu aš hękkun raforkuveršs til atvinnurekstrar og e.t.v. einnig til almennings, sem hvort tveggja er óešlilega lįgt veršlagt mišaš viš ašra orku, svo aš ķ raun er fólgin hvati til sóunar į mörgum svišum. Į sama hįtt vęri stušlaš aš bęttri nżtingu żmissa hrįefna og hrįvöru meš įlagningu gjalda. Žessir nżju tekjustofnar hins opinbera, 10 milljaršar af stórišju, 25 milljarša króna aušlindagjald og e.t.v. 5 til 10 milljarša króna aukning į öšrum svišum myndu samt sem įšur, ķ heildina tekiš, nema žó nokkuš lęgri upphęš en sem svaraši til heildar skattalękkunar og lękkunar launakostnašar fyrirtękja samfara nišurfęrslu veršlags og kauplags – aš óbreyttum kaupmętti – en hver skattheimt króna vęgi aftur į móti žvķ žyngra ķ śtgjöldum hins opinbera vegna samdrįttar alls sżndarfjįrins.

 

Breytingarskeišiš

Žaš segir sig sjįlft aš slķk umbreyting sem hér er lżst gengi ekki eftir nema į all-löngum tķma, e.t.v. į einum įratug eša svo, eftir žvķ hve gerlegt žętti aš fara hratt ķ sakirnar. Įhrifanna myndi gęta į öllum svišum žjóšlķfs og žvķ mikilvęgt aš rįšrśm gęfist til ašlögunar. Mį hugsa sér aš lękkun tekjuskatts vęri framkvęmd ķ fimm įföngum, śr 38% heildarskatti nišur ķ 10% śtsvar, samhliša afnįmi persónuafslįttar, og aš skattar af rekstri og fjįrmagni vęru žį jafnframt ašlagašir aš sömu reiknireglu. Slķk breyting myndi svara til 5-6% tekjuskattslękkunar į tveggja įra fresti, alls sex sinnum frį fyrsta įri til hins tķunda. Į samsvarandi hįtt vęri viršisaukaskattur lękkašur śr 14/24% ķ 10% į įlķka löngu tķmabili, žį t.d. žannig aš framkvęmdin skarašist viš tekjuskattslękkanir um eitt įr. Tekjuskatts- og viršisaukaskattsbreytingar fęru žį fram til skiptis, hvor sitt annaš hvert įr, samfara žvķ aš orkugjald af stórišju fęri smįm saman hękkandi og slķkt hiš sama aušlindagjald af sjįvarśtvegi, aš śtgjöld frumvinnslugreinanna héldust meš öšrum oršum svipuš aš teknu tilliti til śtflutningstekna, auk žess sem hin żmsu vöru- og orkugjöld af almennum atvinnurekstri vęru smįm saman heldur aukin.

Hverju sinni sem breyting ętti sér staš lękkušu vinnulaun samsvarandi, ž.e.a.s. annars vegar launatengdur kostnašur sem svaraši tekjuskattslękkununum en hins vegar sem svaraši lękkun viršisaukaskattsins, į žann hįtt aš raunlaun og žar meš kaupmįttur lęgstu sem hęstu tekna héldist ķ heildina tekiš óbreyttur, og žį ešlilega aš teknu tilliti til lękkandi veršlags. Vegna žess hve skattar vega žungt ķ hęrri launum myndu žau lękka hlutfallslega talsvert meira en lįg laun, vegna afnįms persónuafslįttar, og af sjįlfu sér kęmi aš öll śtseld vinna og žjónusta, jafnt sem almenn vinnulaun, myndi lękka žvķ meira sem sérfręši- eša hįlaunastigiš er hęrra, skattbyršin nś meiri. Mį žannig gera rįš fyrir aš heildarlaun allra landsmanna, aš sköttum meštöldum, lķfeyrisgreišslum og hvašeina, myndu gróft į litiš lękka um žrišjung til jafnašar.

Hreint einingaverš innflutnings, cif-verš męlt ķ erlendum gjaldeyri, myndi standa ķ staš į sama tķma og innlendur kostnašur vöru og žjónustu myndi almennt lękka ķ krónum tališ. Į samsvarandi hįtt héldust einingaverš śtflutnings óbreytt ķ erlendri mynt, en kostnašur myndi lękka į flestum svišum ķ innlendri mynt, ķ krónum tališ, meš žeim afleišingum aš innlend framleišsla og žjónusta efldist, og žį jafnframt śtflutningur, vegna mun hagstęšari framleišsluskilyrša og meira gagnsęis alls hagkerfisins. Hver króna vęri ķ raun mun veršmętari – veršmęti hvers hlutar og hvers handtaks hefši lęgra tölugildi ķ krónum tališ en aš óbreyttu raungildi gagnvart rauntekjum, vegna mun minna vęgis sżndarfjįrins eftir nišurfęrslurnar. Eiginlegt raungengi krónunnar myndi žvķ styrkjast aš teknu tilliti til nišurfęrslu veršlags og kauplags įn minnkandi kaupmįttar. Erlend vara og žjónusta myndi vega svipaš og įšur ķ śtgjöldum, reiknaš į hreinu innkaupsvirši ķ erlendum gjaldeyri, en samsvarandi innlend śtgjöld myndu fara lękkandi, žar į mešal įlagning į hin erlendu ašföng. Įhrifin kęmu fram ķ mun jįkvęšari višskiptajöfnuši er ekki sķst lęgi ķ auknum hlut sérhęfšrar išnframleišslu og sérfręši- og hįtęknižjónustu ķ śtflutningi, sem og aš allra handa nżsmķši, višhalds- og rekstraržjónusta yrši samkeppnishęfari viš innflutta vélsmķši – įn žess aš heildarkaup-mįttur hefši ķ nokkru skerst.

Žannig héldist lękkun veršlags ķ hendur viš lękkun kauplags og meš tķmanum myndu jafnast skilyrši vaxandi išn- og žjónustugreina móti stórišju og sjįvarśtvegsgreinum, sem fram til žessa hafa ķ raun notiš stušnings hins opinbera ķ formi mjög ódżrrar orku og ķ raun frķrrar aušlindar, auk nišurgreišslna lįglauna ķ formi persónuafslįttar, en sem žęr greinar myndu ekki njóta į sama hįtt eftir skattabreytingaferliš, og nytu žó engu aš sķšur mun lęgri launatengds kostnašar, sem ašrar greinar. Meš afnįmi kvótakaupa myndi sjįvarśtvegurinn ekki sķst spara sér hįar vaxtagreišslur og afskriftir (sem ķ raun jafngilt hafa mjög hįrri kvótaleigu) – greišslur sem mörg undanfarin įrin hafa fyrst og fremst hlašiš undir banka- og veršbréfavišskipti og ekki sķst myndaš stofn fjįrfestinga erlendis, sem margar hverjar hafa glatast en ašrar skilaš litlum arši ķ žjóšarbśiš. Žaš fé myndi į hinn bóginn renna til hins opinbera eftir nišurfęrslurnar og um leiš vega į móti verulega minnkandi tekjum žess af beinum launa- og neyslusköttum.

Žaš lęgi ķ hlutarins ešli aš aušlindagjald af sjįvarśtvegsgreinum sem öšrum greinum vęri aldrei hęrra en svo aš śtflutningstekjur stęšu fyllilega undir gjaldtöku meš tilliti til innlends kostnašar – myndi gjaldiš žannig ķ raun markast af lögmįli frambošs og eftirspurnar, lķkt og orkugjöld af stórišju tękju miš af heimsmarkašsverši į śtflutningsvörum stórišjunnar og af almennum kjörum hérlendis.

Sé bein og óbein hlutdeild gjaldeyriskaupa  ķ opinberum umsvifum og ķ allri afleiddri žjónustu gróft į giskaš um sjöundi hluti śtgjalda (sbr. verš/afskriftir t.d. tölvubśnašar vegna skrifstofuhalds, feršakostnašar erlendis, vinnuvéla verktaka vegna vegageršar, steypustyrktarjįrns ķ opinberar byggingar, o.sv.frv. – įn tolla, skatta og innlendrar įlagningar), og aš sį hluti myndi haldast svipašur į breytingarferlinu, og aš annar eins hluti myndi lękka tiltölulega lķtiš, t.d. almannatryggingar żmsar og bętur sem fela nś ķ sér lįg launatengd gjöld, en önnur śtgjöld vęru beinn og óbeinn launakostnašur er lękka myndi um žrišjung – žį mį gróft į litiš reikna meš aš heildartekjur jafnt sem heildarśtgjöld hins opinbera gętu lękkaš um allt aš fjóršung – śr um žaš bil 400 milljöršum ķ um 300 milljarša į um žaš bil įratugar löngu breytingarskeiši. Tekjur og śtgjöld rķkisins myndu žannig lękka śr 290 milljöršum ķ um žaš bil 220 milljarša en hjį sveitarfélögum śr um 110 milljöršum ķ 80 milljarša – aš óbreyttu raunvirši heildartekna jafnt sem śtgjalda ķ heild, m.ö.o. aš óbreyttum umsvifum hins opinbera.

 

 

 

Almennar afleišingar nišurfęrslu

Starfsmašur hjį hinu opinbera fęr 5 milljónir ķ įrslaun – žar af fer nś hįtt ķ helmingur śr einum vasa hins opinbera yfir ķ annan. Eftir greišslu ķ lķfeyrissjóš, stašgreišslu skatta og greišslu tryggingagjalda, auk greišslu 14/24% viršisaukaskatta af all flestum śtgjöldum, nema rįšstöfunartekjur hans innan viš helmingi heildarlauna – um 2,3 milljónum króna – og fęri žó enn engu aš sķšur um žrišjungur śtgjalda hans ķ skatta og įlögur žeirra er hann skiptir viš.

 

 

Eftir skattalękkanir og žrišjungs nišurfęrslu heildartekna myndu tekjurnar jafngilda um 3,3 milljónum króna ķ heild. Eftir greišslu ķ lķfeyrissjóš, 10% stašgreišslu skatta (įn persónuafslįttar) og greišslu tryggingagjalda, auk 10% viršisaukaskatts af nęr öllum śtgjöldum, nęmu rįšstöfunartekjur hans svipašri upphęš og įšur – um 2,3 milljónum króna – en af žeim śtgjöldum fęri einungis lķtiš brot ķ skatta og įlögur žeirra er hann skiptir viš.

 

 

Starfsmašur ķ fiskvinnslu er meš um 2,5 milljónir ķ įrslaun. Eftir greišslu ķ lķfeyrissjóš, stašgreišslu skatta og greišslu tryggingagjalda, auk greišslu 14/24% viršisaukaskatta af all flestum śtgjöldum, nema rįšstöfunartekjur hans um 1,3 milljónum króna – og fęri žó enn engu aš sķšur um žrišjungur śtgjalda hans ķ skatta og įlögur žeirra er hann skiptir viš.

Eftir skattalękkanir og fjóršungs nišurfęrslu heildarlauna myndu tekjurnar jafngilda um 1,9 milljónum króna ķ heild. Eftir greišslu ķ lķfeyrissjóš, 10% stašgreišslu skatta (įn persónuafslįttar) og greišslu tryggingagjalda, auk 10% viršisaukaskatts af nęr öllum śtgjöldum, nęmu rįšstöfunartekjur hans svipašri upphęš og įšur – um 1,3 milljónum króna – en af žeim śtgjöldum fęri einungis lķtiš brot ķ skatta og įlögur žeirra er hann skiptir viš.

Ljóst mį vera af žessum tveimur dęmum aš allur innlendur kostnašur myndi dragast verulega saman og veršlag žar af leišandi lękka umtalsvert. Tölugildi launanna gęti žvķ lękkaš enn meira en hér er sżnt įn žess aš kaupmįttur skertist. Margvķslegur sparnašur af völdum mun lišugra og ekki sķst gagnsęrra hagkerfis myndi į hinn bóginn almennt stušla aš hękkun kaupmįttarins žrįtt fyrir enn meiri lękkun aš tölugildi.

Vegna žess hve laun vega žungt ķ įlagningu verslunar og žjónustu myndi įlagning almennt lękka, og žį ekki einungis aš tölugildi heldur einnig hlutfallslega į sumum svišum (sér ķ lagi af innflutningi), og ekki sķšur myndi allur žjónustu- og framleišslukostnašur innanlands lękka, sérstaklega ķ mannaflsfrekri starfsemi, auk sjįlfkrafa lękkunar į flestum svišum af völdum lęgri viršisaukaskatts. Öll vara og žjónusta myndi žvķ lękka talsvert ķ verši, og žį žvķ fremur sem unnin vęri hér innanlands. Stórišja og fiskvinnsla stęši ķ svipušum sporum og įšur vegna įlagningar orku- og aušlindagjalds, įn žess žó ķ raun aš missa neinn spón śr aski sķnum, vegna hinna miklu śtgjaldalękkana er kęmu į móti, en annar išnašur, sem almennt hefur įtt erfitt uppdrįttar, myndi eflast til muna, jafnt į heimamarkaši sem į śtflutningsmörkušum, og slķkt hiš sama öll žjónusta, ekki sķst margvķsleg hįtękni- og sérfręšižjónusta sem myndi bera mun lęgri įlögur eftir nišurfęrslu.

Meš aukinni eftirspurn eftir vinnuafli myndi atvinnuleysi brįtt heyra sögunni til og margra milljarša króna śtgjöld vegna atvinnuleysisbóta og żmissa samverkandi kostnašaržįtta hins opinbera myndu sparast. Lękkun launaskatta og viršisaukaskatts myndi jafnframt draga verulega śr allri svartri vinnu, sem fer sķvaxandi, og hinir lįgu skattar skila sér mun betur en nś er raunin, svo sem reynsla af skattalękkunum hefur sżnt.

Til mótvęgis lękkun framleišslukostnašar ķ landbśnaši og tengdum greinum, vegna mun lęgri skattlagningar, mętti draga verulega śr nišurgreišslum og ķ raun nįnast fella žęr nišur žegar fram ķ sękti. Verš į landbśnašarkvóta myndi lękka til muna og verš į jöršum einnig fara lękkandi žegar hvata nišurgreišslanna nyti ekki lengur viš, en gróft į litiš mį ętla aš stór hluti nišugreišslanna streymi nś śt śr atvinnugreininni, annars vegar vegna vaxta og afskrifta vegna kaupa eša leigu į landbśnašarréttindum og hins vegar ķ formi skattgreišslna į żmsum stigum framleišslunnar, fyrir utan hve nišurgreišslurnar letja alla skapandi hugsun, žeirra er žiggja, til hagręšingar. Um leiš myndi landbśnašur laga sig aš breyttum framleišsluskilyršum og leggja įherslu į žęr greinar sem samkeppnisfęrastar vęru viš innflutning, sem į hinn bóginn nyti lķtt lękkandi veršlags, enda stęši hreint innflutningsvirši nįnast ķ staš.

Öll mjög vélręn framleišsla og žjónusta, žį lįglaunuš fjöldaframleišsla fyrst og fremst eša į hinn bóginn t.d. vegagerš, sem krefst hlutfallslega lķtils mannafla sem vęgis af heildarafkomu og rekstri, myndi standa ķ svipušum sporum og įšur hvaš varšaši erlend ašföng en vissulega standa žvķ betur aš vķgi sem launakostnašur, višhaldsvinna og kaup į innlendum ašföngum vęgi žyngra.

Staša mannaflsfrekra greina, og žį žvķ fremur žeirra sem byggja į mikilli sérhęfingu starfsfólks og žį almennt hęrra launušu, myndi ķ flestu tilliti batna til muna. Mannaflsfrekar žjónustugreinar eins og t.d. almenningssamgöngur og flutningar eša veitingarekstur og feršažjónusta, myndu einnig styrkjast verulega svo og margvķsleg višhaldsžjónusta. Skipasmķšar og byggingarišnašur, jafnt nżsmķši sem višhald, bķlavišgeršir og marvķsleg önnur tękni- og višhaldsžjónusta, kvikmyndagerš, leikhśs, bóka- og blašaśtgįfa, hugbśnašargerš, sérsmķši og hönnun hįtęknibśnašar, sérfręši żmis og rįšgjöf, svo sem verkfręšižjónusta og margvķsleg hönnun, lögfręšižjónusta og višskiptarįšgjöf – allar myndu žessar greinar standa betur aš vķgi en įšur, og žį ekki sķšur heilbrigšisžjónusta, rekstur skóla og menntastofnana, störf aš listum og ķžróttamįlum. Almennt talaš myndi öll dżr śtseld vinna vega hlutfallslega minna en nś, vegna mun minna vęgis launatengdra gjalda og viršisaukaskatts.

 

Staša hins opinbera ķ ljósi nišurfęrslna

Žegar śtgjöld hins opinbera eru metin ķ ljósi tekjustofna, mišaš viš föst, óbreytt umsvif, žį verša śtgjöldin – og žar af leišandi tekjurnar – aš vera žvķ hęrri sem tekjulindirnar eru ķ meira męli hluti af žvķ sjįlfu. Žetta į žvķ fremur viš sem umsvifin mynda stęrri hluta af hagkerfinu, lķkt og hér į landi žar sem žau eru gróft  į litiš um žrišjungur alls, en myndi litlu mįli skipta ef umsvifin vęru einungis lķtiš brot.

Umsvif hins opinbera rįšast mest af žvķ hve stór hluti vinnuafls er ķ beinni eša óbeinni žjónustu žess. Žį skiptir ekki höfušmįli hvort launžegar séu opinberir starfsmenn eša starfsmenn sjįlfstęšra verktaka ķ žjónustu hins opinbera eša starfsmenn framleišenda eša žjónustuašila sem žaš skiptir viš – ķ öllum tilvikum er hiš opinbera aš greiša laun fyrir žjónustu sem um leiš myndar skattstofn fyrir žaš, jafnvel svo aš allt aš žvķ helmingur launa rennur beinustu leiš til baka ķ sömu fjįrhirslur, śr einum vasanum ķ annan – beinlķnis sem tekjuskattur og óbeinlķnis sem viršisaukaskattur af śtgjöldum launžeganna.

Reyndar er žaš svo aš kaup hins opinbera į utanaškomandi žjónustu fela oft ķ sér enn meira sżndarfé en ella, žar sem viršisaukaskattur leggst žį tķšum ofan į almenna launaskatta sem į hinn bóginn flest innri žjónusta, sem unnin er beint af opinberum starfsmönnum, er oftast undanžegin. Strangt til tekiš skiptir žaš ekki mįli reikningslega séš, enda eru įhrifin jöfn bęši tekju- og gjaldamegin, en tölugildi alls hękkar enn meira fyrir bragšiš, m.ö.o. vķtahringur sżndarfjįr ķ umferš eflist til muna.

Eina leišin til aš rjśfa vķtahringinn er aš hiš opinbera nżti sér žęr tekjulindir almenna hagkerfisins sem bein opinber umsvif snerta hvaš minnst – žó óbeint og engu aš sķšur séu stjórnsżslan og hiš almenna hagkerfi tengd órjśfanlegum böndum, hvernig sem į er litiš. Aršsemi hins almenna hagkerfis byggir beinlķnis į aršsemi stjórkerfisins – į menntun sem žaš veitir, į heilbrigšisžjónustu, į samgöngum, į utanrķkisžjónustu, į lögum og rétti, sem skapa ramma allra višskipta, jafnt sem žaš byggir į löggęslu hins opinbera. Žannig er hiš almenna hagkerfi til vegna žegnanna į sama hįtt og hiš opinbera er til vegna margvķslegrar žjónustu sem žaš veitir, jafnt žegnunum sem hagkerfinu til handa.

 

Mynd: Helgi Žorgils - blašsķša śr bók Listasafns Ķslands - www.listasafn.is

 

Žegar upp er stašiš kemur žvķ śt į eitt žó launa- og neysluskattar séu lękkašir – og žar meš įlögur hins opinbera į sjįlft sig – en įlögur auknar į frumframleišslu til mótvęgis. Kęmi śt į eitt ķ žvķ tilliti aš allir borgušu aš lokum, svo samofiš hagkerfiš er öllum launžegum, öllum neytendum, en myndi gjörbreyta öllum bókhaldslegum skilningi į rekstri hins opinbera, svo aš mun ljósara vęri ķ hvaša śtgjöldum rekstur žess liggur – og slķkt hiš sama yrši allt bókhald einkarekstrar einfaldara og gegnsęrra.

Sé žjóšfélagsbygging samofin śr žremur meginžįttum, frumframleišslu, almennri žjónustu og loks žjónustu hins opinbera, žį eru bein tengsl frumžįttarins og opinbera žįttarins tiltölulega lķtil en tengsl almenna žjónustužįttarins žvķ meiri į bįša vegu. Tiltölulega hį laun ķ almennri žjónustu, sérstaklega sérfręšižjónustu, og į hinn bóginn ķ opinberri žjónustu, valda mjög hįum sköttum į žessum tveimur svišum, sem eiga mikil višskipti sķn į milli, og orsaka hįskattarnir žar af leišandi uppskrśfun alls veršlags opinberrar žjónustu sem hinnar almennu. Frumframleišslan geldur svo ekki sķst fyrir hįsköttunina viš kaup į almennri vöru og žjónustu – nema sęki ašföngin į erlendan lįglaunamarkaš, sem sķfellt fęrist ķ vöxt.

Lękkun launatengdra gjalda – beinna og óbeinna skatta af launum – myndi žannig lękka sżndarśtgjöld opinberrar žjónustu jafnt sem almennrar žjónustu en į móti myndi frumframleišslan hafa žann hag af, aš hśn greiddi mun minna fyrir almenna žjónustu, višhald jafnt sem alls kyns innlend kaup į vöru og žjónustu, og jafnframt lęgri gjöld af eigin starfsemi, auk žess sem vaxtaśtgjöld og afskriftir vegna kvótakaupa heyršu sögunni til. Žannig myndi frumframleišslan rķsa undir samsvarandi hęrri įlögum, sem e.t.v. gętu numiš um 15 af hundraši af tekjum hins opinbera en önnur almennari framleišsla undir 5 af hundraši. Eftir sem įšur hefši hiš opinbera hefšbundnar tekjur af eignarskatti og almennum vörugjöldum, vélum, bifreišum, eldsneyti og žungaskatti  – og žį fremur ķ auknum męli – auk į hinn bóginn 5% tryggingargjalds af launum og 10% viršisaukaskatts er legšist į nęr öll innlend umsvif hins almenna hagkerfis og 10% śtsvars er legšist į allar tekjur manna, hverju nafni sem žęr nefnast – laun, hagnašur, aršur eša fjįrmagnstekjur.

 

 

Meš žvķ vęgi launaskatta myndi stórlega minnka og eins viršisaukaskattur lękka til muna, žį myndu śtgjöld hins opinbera skreppa verulega saman og žį um leiš tekjužörfin, žrįtt fyrir óbreytt umsvif og óbreytta žjónustu. Vegna žess hve raungildi krónunnar myndi hękka meš samdrętti alls sżndarfjįrins myndu tiltölulega lįg aušlinda-, orku- og framleišslugjöld vega aš mestu leyti į móti hlutfallslega mikilli tekjurżrnun af völdum skattalękkana.

 

 

Einu śtgjöld hins opinbera sem myndu standa ķ staš eša lękka lķtiš vęru vegna hreins innflutnings erlendra ašfanga og kaupa į žjónustu ķ erlendum gjaldeyri (svo sem aš feršalögum erlendis meštöldum og t.d. kaupum į vinnuvélum verktaka į vegum hins opinbera), sem vega tiltölulega lķtiš samanboriš viš erlend ašföng margra einkafyrirtękja, sérstaklega framleišslufyrirtękja. Annar rekstrarkostnašur felur aš langmestu leyti ķ sér launagreišslur, jafnt beinar greišslur vegna opinberra starfsmanna sem óbeinar vegna margvķslegrar aškeyptrar žjónustu, sem sagt aš frįtöldum hinum erlenda ašfangahluta.

Gert er rįš fyrir aš til mótvęgis lękkunum skatta myndu framleišslustyrkir minnka verulega en hrein fjįrmunamyndun hins opinbera haldast hlutfallslega svipuš, m.ö.o. vera óbreytt aš raungildi en einungis lękka aš tölugildi samsvarandi viš śtgjöldin ķ heild.

Vegna žess hve tekju- og fjįrmagnstilfęrslur eru almennt lķtt skattlagšar myndu žęr yfirleitt lękka hlutfallslega minna en almennur launakostnašur – en hvort tveggja haldast svipaš aš raungildi, einungis lękka aš tölugildi.

 

 

 

 

Nišurfęrsla fjįrlaga į einum įratug:

frį 2004 til 2014...

Birta: ķ fullri mynd

 

 

Konungarnir frį Tarsis og eylöndunum

skulu koma meš gjafir,

konungarnir frį Saba og Seba

skulu fęra skatt

Sįlmarnir, 72,10

 

 

Heimsžorpiš

 

Fljótt į litiš mętti ętla aš lķfskjör yršu lakari į Vesturlöndum žegar hrįefni og orka, hvort sem vęru innflutt eša heimanfengin, hękkušu ķ verši og žį jafnframt innflutningsvirši véla og neysluvarnings vegna hęrra veršhlutfalls orku og hrįefna viš framleišsluna ķ žróunarlöndunum af völdum hęrra heimsmarkašsveršs. Reynslan sżnir og sannar žó hiš gagnstęša, aš hękkun leišir nęr undantekningarlaust af sér bętta nżtingu, og žį žvķ fremur sem verš er mjög lįgt fyrir, og gerir žį nżtingin yfirleitt gott betur aš vega į móti kostnašarhękkunum. Žį ber og aš hafa ķ huga og er grundvallaratriši, hve lękkun tekju- og neysluskatta hefši jįkvęš įhrif til mótvęgis – hve allur launakostnašur, öll śtseld vinna og žjónusta, lękkaši aš sama skapi.

Ein skżrustu dęmi um jįkvęš įhrif hękkana į Vesturlöndum eru annars vegar almennar launahękkanir lungann śr allri sķšustu öld og hins vegar olķuveršshękkanirnar į seinustu įratugum aldarinnar. Lengi vel leiddu almennar hękkanir lįglauna og mišlungslauna til grķšarlegrar hagręšingar į flestum svišum – vélvęšingar sem var reyndar sumpart į kostnaš hinna vanžróušu landa, sumpart ekki – og lengi vel nżttist įbatinn af aukinni framleišni til nżrrar fjįrfestingar og hęfilegrar fjölgunar starfa. Į sama hįtt żttu olķuveršshękkanir undir smķši į mun sparneytnari vélum og til orkusparnašar į flestum svišum, meš žeim afleišingum m.a. aš nś nżta vélar orku almennt helmingi betur en fyrir ašeins žremur įratugum sķšan, samfara žvķ aš meiri įhersla er lögš į léttleika véla og tękja og er nżting annarra hrįefna žar af leišandi talsvert betri jafnframt.

En allar hękkanir eiga sér sķnar takmarkanir, sérstaklega ef žęr eru mjög einhliša og ķ miklu ójafnvęgi viš ašra tekjustofna eša śtgjöld – og žį beinlķnis ķ landfręšilegu tilliti. Fyrir tķma olķuveršshękkana og žį jafnframt fyrir tķma tölvutękninnar voru allir flutningar mun dżrari en nś og žį slķkt hiš sama öll samskipti, aš ekki sé talaš um heimsįlfanna į milli, slķkar eru hinar tęknilegu framfarir og žį hagręšingin sem af hękkununum hefur leitt. Öll samskipti heimsįlfa į milli eru žvķ oršin mun einfaldari en um leiš er ójafnvęgiš milli launa og allrar afkomu jaršarbśa ekki einungis oršiš mun ljósara heldur er misvęgiš fariš aš hafa mun sterkari įhrif į vogarskįlar beggja vegna. Hįlaunasvęši skįka ekki lengur ķ skjóli landfręšilegra mśra – erfišra samganga og erfišra samskipta – lķkt og fyrr į tķš heldur eiga nś ķ beinni samkeppni dags daglega viš lįglaunasvęši žó vķšs fjarri séu.

Ķ sjįlfu sér er žessi žróun ekki nż af nįlinni. Öldum saman hafa samgöngur batnaš og samskipti einfaldast og žį žvķ fleiri landfręšilegir mśrar falliš meš žeim afleišingum aš einstakar efnahagslegar heildir hafa fariš sķstękkandi. Žannig var Evrópa į sķnum tķma girt innbyršis hįum tolla- og samskiptamśrum allt nišur ķ smęstu fursta- og greifadęmi og munur į afkomu einstakra héraša jafnt sem landa į milli mikill. Ķsland var langt ķ frį ķ sömu sveit sett sem Kaupmannahöfn, lķkt og nįnast er nś, hvaš žį aš bęndur į Jótlandi lifšu ķ sama heimi sem herrragaršseigandinn – og skipti žį litlu mįli žó hinir sömu vęru allir žegnar sama kóngs, slķk var mismununin mśranna į milli og biliš žó stutt į milli. En eftir langvarandi misklķš og barįttu um braušiš mį segja aš Evrópa, ķ eina tķš ein žéttbżlasta įlfa jaršar, hafi leyst sķn innri mįl og smįm saman brotiš nišur sķna innbyršis mśra meš nżlendustefnunni, beint ķ kjölfar landafundanna, sem gekk žó ekki žrautalaust og kostaši er upp var stašiš tvęr heimsstyrjaldir og uppskiptingu allrar jaršar ķ įhrifasvęši – svęši er fyrst og fremst voru undir hęli Vesturlanda og įttu sinn stóra žįtt ķ innbyršis velferš og nišurbroti hinna innri mśra, m.ö.o. mśrarnir voru fęršir śt og lįgu nś fyrst og fremst milli hins tęknilega žróaša heims og hinna vanžóašri heima.

 

 

Į gullöld vestręnna velferšarsamfélaga, sem svo er nś fariš aš kalla (nś sem żmsar blikur eru į lofti), og fellur ķ grófustu drįttum saman viš kaldastrķšsįrin, svo kaldhęšnislega sem žaš annars hljómar, žį stefndi ķ talsveršan jöfnuš tękifęranna vķšast hvar į Vesturlöndum, hvort sem vęri į sviši menntamįla, heilbrigšismįla eša atvinnumįla, įn žess aš verulegs ójafnvęgis gętti ķ fjįrmįlum hins opinbera eša ķ almennri atvinnužįtttöku. Aš žvķ var hins vegar lķtt hugaš hverjar vęru rętur velferšarinnar, meš hvaša hętti žaš gęti gerst aš ę fęrri störfušu aš beinni framleišslu en žvķ fleiri aš margvķslegri žjónustu og sķfellt sérhęfšari – hverjar vęru rętur ódżrrar orku, rętur ódżrra hrįefna, rętur afar ódżrs neysluvarnings sem streymt hefur inn į allan hinn vestręna markaš – en sem viš erum nś farin aš gera okkur ljóst aš į sér ekki einungis rętur ķ tękniframförum heldur ekki sķšur ķ afar lįgt veršlögšum og lķtt sem ekkert skattlögšum afuršum hinna vanžróašri heima.

Olķufundirnir ķ Arabķu um mišbik aldar orkušu fyrstu įratugina į eftir eins og vķtamķnsprauta fyrir allt efnahagslķf heims og žó vissulega fyrst og fremst į Vesturlöndum. Žaš var žvķ fyrst ķ staš įfall fyrir neyslurķkin žegar samtök olķuśtflutningsrķkja, sem langflest teljast meš žróunarlöndunum, knśšu fram olķuveršshękkanir į įttunda įratugnum, sem neyslurķkjunum žó lęršist aš bregšast viš meš nżtni og hagręšingu jafnframt žvķ žó aš hękkanirnar uršu žeim enn frekari hvatning til aš beita vanžróuš rķki višskiptažvingunum eša sundrandi hernašarógn. Fįir Vesturlandabśa įttušu sig į žvķ aš žetta var einungis krókur į móti bragši – aš sjįlfir höfum viš einmitt lagt afar hįa skatta į alla framleišslu og žjónustu hinum vanžróušu til handa – reyndar ekki meš aušlindagjöldum lķkt og olķurķkin heldur fyrst og fremst meš hinum hįu tekju- og neyslusköttum vinnuafls – en į hinn bóginn krafist lįgrar veršlagningar og skattleysis af hįlfu žróunarrķkjanna ķ samsvarandi skiptum į vöru og žjónustu.

Ef ekki hefši komiš til samstaša į mešal olķuśtflutningsrķkja, fyrst og fremst byggš į gömlum merg menningarlegrar samheldni mśslima, er ólķklegt aš žeim hefši tekist aš knżja fram hękkanir į olķuverši į sķnum tķma, ķ krafti yfirrįša sinna yfir um tveimur žrišju hlutum olķulinda heims, žar af flestra hinna aušunnustu, og rįšandi hįtt ķ helmingi heimsframleišslunnar – og žó ķ raun miklu meira meš tilliti til žess hve olķulindir vestręnna rķkja, ekki sķst Bandarķkjanna, fara žverrandi. Aušlindir heims eru annars flestar dreifšari um alla jörš og erfitt um vik fyrir vanžróuš rķki, sem mörg hver eru trśarlega sem menningarlega sundruš innbyršis, į sinn hįtt lķkt og Evrópa var fyrrum, aš knżja fram hękkanir į samsvarandi mįta og olķurķkin hafa gert. Og žvķ mišur er hin menningarlega óeining žessara rķkja oftar en ekki af völdum hinnar gömlu nżlendustefnu Evrópumanna sem gekk oftast śt į aš brjóta nišur samtakamįtt og višnįmsžrek žeirra, jafnt innbyršis sem rķkjanna sķn į milli – og sundruninni svo veriš haldiš viš į margvķslegan mįta meš aušmżkjandi skilyršum af hįlfu Vesturveldanna ķ öllu višskiptaferli, sem žau svo hnykkja į meš hernašarógn sé ekki fallist į skilmįla žeirra.

Į Vesturlöndum héldust tękniframfarir löngum ķ hendur viš framfarir ķ heilbrigšismįlum en tękniframfarirnar fólu jafnframt ķ sér velferšartryggingu er komiš hefur ķ staš hinnar gömlu inngrónu afkomutryggingar žegnanna, barneigna, meš žeim afleišingum aš verulega hefur dregiš śr fólksfjölgun į mešal Vesturlandabśa. Žessu er öfugt fariš į mešal margra žróunarlanda sem hafa einungis notiš lįgmarks heilbrigšisžjónustu, oft ķ formi žróunarašstošar Vesturlanda, en žį oft einungis aš žvķ marki aš dregiš hefur śr barnadauša įn žess žó aš nein almenn afkomutrygging ķ formi tękniframfara og velferšar kęmi til jafnframt og leysti af hólmi hvata alls fjöldans til aš tryggja sig meš barneignum. Löndin eru žvķ mörg hver föst ķ vķtahring mjög örrar fólksfjölgunar įn žess aš hafa tök į žvķ aš hamla gegn henni meš almennri menntun og žar meš tękniframförum er leitt gęti af sér almenna velferš og žar meš afkomutryggingu er kęmi ķ staš hvatans til barneigna og žar meš offjölgunar.

 

 

Žaš hefur sżnt sig aš žróunarašstoš ķ formi lįna og styrkja til uppbyggingar atvinnuvega skilar sér oft illa ķ hinum vanžróušu löndum vegna žess hve allar menntastošir jafnt sem stjórnvaldshefšir eru feysknar. Lįnsfé og styrkir renna žvķ išulega ķ vanburša gęluverkefni stjórnvalda, og žį yfirleitt aš langmestu leyti sem greišslur til sjįlfra lįn- og styrkveitendanna fyrir ašföng ķ formi véla, tękja eša lyfja eša aškeyptrar tękni- og sérfręšižjónustu (žį hvort tveggja įvallt dżrtselt og hįskattaš af hįlfu veitendanna), ef ekki rennur féiš beint og viškomulaust ķ vasa stjórnarherranna, enda aušveldara um vik aš dylja slķkar peningaslóšir sem ekki eiga beinar rętur ķ fjįrlögum rķkjanna. Stušningur į sviši heilbrigšismįla skilar sér į hinn bóginn heldur betur, einfaldlega vegna žess aš stjórnvöld veigra sér frekar viš aš brušla meš eša hafa į samviskunni undanskot slķks fjįr. Fólki fjölgar žvķ hrašar en svo aš atvinnuvegirnir hafa möguleika į aš byggja sig upp jafnharšan, hvaš žį menntastofnanir, sjįlfur grundvöllur allrar nśtķma atvinnusköpunar – og lżšręšis.

Žaš sem vanžróuš rķki skortir fyrst og fremst er eigiš fé – fé sem žau geti litiš til sem heišarlega fengins aflafjįr og lęrt aš fara meš sem sitt eigiš. Vesturlönd verša jafnframt aš horfast ķ augu viš hver er uppsprettan, gróšalindin, aš baki žróunarašstoš žeirra og lįnveitingum. Ķ raun eru žau aš höndla meš annarra fé en ekki sitt eigiš er žau taka gróša sinn śr einum vasa vanžróušu rķkjanna og setja svo ķ hinn ķ formi styrkja og lįna, sem fyrst og fremst er veitt meš žeirra eigin framlagi hįskattašrar tękni og sérfręšivinnu. Hringrįsin er ķ reynd knśin įfram af tilfęrslum žar sem raunverulegt eigiš aflafé hinna vanžróušu er fęrt sem eign ķ bękur neyslurķkjanna en sķšan bakfęrt sem skuldir hinna vanžróušu, og oftar en ekki til greišslu į eldri og sķvaxandi gjaldföllnum lįnum, meš žeim afleišingum aš greišendunum fallast hendur.

 

 

Handan frambošs og eftirspurnar

 

Žegar fariš var aš leggja grunn aš almennri menntun og heilbrigšisžjónustu įsamt uppbyggingu samgangna og fjarskipta į Vesturlöndum, gróft į litiš fyrir um öld sķšan, var fjįr aflaš til aš byrja meš nęr alfariš meš tollum, śtflutningsgjöldum, ašstöšugjöldum og eignarsköttum – og jafnvel meš hinum gömlu afuršasköttum, žvķ sem enn eftir leyfši af hinni gömlu "tķund". Žannig var fjįr, fyrst framan af, ašeins ķ mjög litlum męli aflaš meš almennum tekjuskatti og enn sķšur meš söluskatti, hvaš žį meš viršisaukaskatti, öfugt viš žaš sem sķšar įtti eftir aš verša. Į žeim tķma hefši enda veriš nęr ógjörningur aš halda utan um innheimtu almenns tekjuskatts, hvaš žį sölu- eša viršisaukaskatts, svo frumstęš sem almenn launa-, sölu- og uppgjörskerfi voru, enda žį enn alvanalegt aš laun vęru aš verulegu leyti goldin ķ alls kyns hlunnindum eša frķšindum eša žį vöru- og vinnuskiptum, fyrir utan žaš aš laun alls žorra fólks voru žaš lįg aš hefšu sjaldnast stašiš undir slķkum skattgreišslum.

Mörg vanžróuš samfélög standa ķ svipušum sporum og Vesturlönd voru į žessari tķš, įn žess žó aš njóta ódżrra ašfanga lķkt og viš nutum og njótum enn ķ formi marvķslegs nżlenduvarnings, į sama tķma og žeim er settur stóllinn fyrir dyrnar af ströngum markašslögmįlum frambošs og eftirspurnar, eigandi žess lķtinn sem engan kost aš keppa ķ hęfni og verkžekkingu, hvaš žį aš žau bśi aš almennri stjórnsżsluhefš til aš treysta tök sķn į višskiptunum. Žó öšlast hafi sjįlfstęši aš nafninu til standa žau enn mörg hver ķ svipušum sporum og į nżlendutķmanum – breytingin er fyrst og fremst formlegs ešlis, aš ķ staš žess aš žau lśti beint erlendu stjórnsżsluvaldi er žeim nś gert af alžjóšabönkum og alžjóšastofnunum aš fylgja flóknum markašsreglum, leikreglum einhliša settum af Vesturlöndum.

Forskotiš sem Vesturlönd fengu į nżlendutķmanum var slķkt aš kalla mį aš žau hafi haft rįš flestra gömlu nżlendanna ķ hendi sér allar götur sķšan. Lögmįl frambošs og eftirspurnar réši frį upphafi ašeins ķ orši kvešnu en į borši hafa višskipti milli žessara tveggja heima rįšist af hernašarlögmįlum fyrst og fremst. Ógnin var frį upphafi til stašar og gilti einu hvort lönd köllušust nżlendur eša voru lepprķki, hvort hétu Indland eša Kķna, hvort ķ hlut ęttu lendur Afrķku, Asķu, Amerķku, eša Įstralķu. Eina nżlendan sem nįši aš brjótast undan yfirrįšum Evrópumanna og jafnframt aš standa žeim jafnfętis var Noršur-Amerķka, enda sś įlfa fyrst og fremst byggš Evrópumönnum og afkomendum žeirra, fólki sem žekkti jafn vel til hernašartękninnar og alls hugarfarsins sem aš baki ógninni bjó og drottnararnir sjįlfir. Afkomendur Evrópumanna ķ Sušur-Amerķku léku svipašan leik en vegna žess hve fįmennir žeir voru samanboriš viš innfędda og afkomendur ašfluttra Afrķkumanna tóku žeir sér sömu valdastöšu gagnvart öšrum landsmönnum og Evrópurķki höfšu haft fyrrum og žó ķ skjóli nįfręnda sinna, Noršur-Amerķkumanna. Nišurstašan var sś aš nįnast um alla jörš höfšu Evrópumenn eša afkomendur žeirra flest rįš ķ hendi sér viš upphaf sķšustu aldar – jaršargróšinn var žeirra.

Aš hernašarógninni slepptri hefur forskot Vesturlanda annars mótast af tękni išnbyltingarinnar og innflutningi ódżrs nżlenduvarnings, svo og af hagnżtingu įgóšans til enn frekari uppbyggingar menntunar og almennrar velferšar heimafyrir, sem hefur veriš grundvallarforsenda žess aš byggja mętti upp virkt lżšręši – heimafyrir.

Andstęšurnar gömlu og lķfseigu, fįtękt og rķkidęmi, skerpast engu aš sķšur śt um alla jörš, hvaš sem lķšur hornsteinum lżšręšisins – upplżsingu og jafnręši allra manna til tękifęra. Vesturlandabśar hafa lokaš augum fyrir žvķ aš velferš žeirra er alls ekki sjįlfbęr heldur žrķfst į stöšugu innstreymi aš utan inn ķ margslungin kerfin. Žannig į velferš okkar beinlķnis rętur aš rekja til fįfręši og grķšarlegs stéttarmunar ķ žróunarlöndunum. Kröftum stórs hluta jaršarbśa er eytt ķ framleišslu afurša, hluta og véla okkur til handa, sem viš svo hendum į haugana lķtt notušum vegna žess hve ķmyndafręšin hefur nįš tökum į okkur – ķ skjóli žess žess hve hįtt skattlögš öll višhaldsžjónusta ķ velferšarrķkjunum er oršin, žveröfugt viš hręódżra frumvinnslu og fęribandavinnu hinna lįgžróušu skattlenda okkar, slķk er skattheimtan okkur til handa, braušstrit įnaušugra goldiš meš gnęgš afurša okkur til handa.

 

Mynd: Gunnar Salvarsson / Fréttabréf Žróunarsamvinnustofnunar 2004

 

Aš heimsvišskipti rįšist fyrst og fremst af framboši og eftirspurn fjįrmagns – hrįefna, śrvinnslu, mannafls – er žvķ beinlķnis rangt, enda veigamesti žįtturinn, framboš og eftirspurn atkvęša ķ lżšręšisrķkjunum, išnrķkjunum, hunsašur, og žį aš sjįlfsögšu hernašarógnin hunsuš jafnframt meš lķtt ķgrundašri kenningunni. Og į mešan velferšaratkvęšin falla öll į nęr sömu lund – aš skattpķna skuli hina tęknilega vanžróušu heima og kśga meš hernašarógn til hlżšni (hvort sem kjósendur annars kalla sig til hęgri eša vinstri, trśaša eša vantrśaša lżšręšis žegna), žį mun misréttiš halda įfram aš aukast ķ heiminum.

 

______________________________

ķ nóvember 2004

 

Stušst er m.a. viš fjįrlög og įętlanir fyrir įriš 2004 į vef Fjįrmįlarįšuneytisins

Sjį einnig vef Žróunarsamvinnustofnunar Ķslands, m.a. fréttabréf 2004

 

Į hverfanda hveli:

Aš ašhafast – aš ašhafast ekki

Réttmęti skattheimtu

Jeppi barón og hiršin hans

Kjarnešlisfręši skattalaga

Skattlendur jaršar og jaršargróšinn

 

prenta skjal

Rómanza: heim į kvist