< Į hverfanda hveli

Įrni B. Helgason

 

Réttmęti skattheimtu

 

 

Śtdrįttur

Hrįefni og orkugjafar jaršar mynda stofninn aš marghįttušu śrvinnsluferli um alla jörš – ferli sem birtist ķ flestum athöfnum og višskiptum manna, framleišslu jafnt sem žjónustu af óendanlega fjölbreyttum toga, sem į endanum mišar aš einhvers konar neysluverš-mętum.

Hvert sem gjaldiš er eša skatturinn sem hiš opinbera heimtir af žessum athöfnum og višskiptum, og hvort sem žaš heimtist af frumvinnslu, śrvinnslu eša af hvers kyns žjónustu, af rekstri, af fjįrmagni eša af almennum tekjum einstaklinga, žį er žaš ķ raun įvallt almenningur sem greišir reikninginn aš lokum, burtséš frį žvķ hversu einfalt eša flókiš ferli hefur annars mótaš hinn margvķslega neysluvarning eša gert žjónustu kleifa, allt frį frumrótum.

Žaš er svo undir hęlinn lagt hvort sį almenningur sem greišir reikninginn sé endilega sį sami sem kalla mętti neytendur skatttekna į hverjum staš, enda hrķslast skattgreišslur, sem hvert annaš fjįrmagn, śt um alla jörš. Flest veršmęti fela ķ sér skatta eša gjöld sem falliš hafa į framleišslu eša žjónustu į fjölmörgum stigum, allt frį žvķ aš hinar żmsu frumeiningar veršmętisins hafa oršiš til vķšs vegar um jörš, jafnt sem aš verkfęri, tęki, land eša hśsakostur, sem fólgiš hefur ķ sér beinar eša óbeinar įlögur, hefur veriš nżtt į hinum żmsu śrvinnsluog žjónustustigum.

Įhrif skattheimtu eru jafnframt afar mismunandi eftir žvķ hvaš skattlagt er – vinna, vara, fasteign, orka, hrįefni, hagnašur, fjįrmagn – ekki sķšur en eftir žvķ af hverjum skatturinn heimtist, af eigin žegnum eša af öšrum žjóšum, eša almennt séš, burtséš frį rķkisfangi, hvort hann er heimtur af fįtękum eša rķkum.
 

 

ÖLDUM og įržśsundum saman hefur veriš deilt um réttmęti skatta og tollheimtu, enda fįtt ef nokkuš sem myndaš hefur jafn djśpa undirrót strķša og byltinga jafnt sem rętur almennrar stjórmįlabarįttu. Vart fyrirfinnst heldur žaš ķ heimi hér sem skattheimtumenn hafa ekki meš einum eša öšrum hętti reynt aš seilast ķ – meš krumlur sķnar, sem viš myndum kalla ef okkur žętti aš seilst vęri ķ meš óréttmętum hętti, ellegar jafnvel meš śtréttar hjįlparhendur, žętti okkur skattheimtan réttmęt, okkur ķ vil, til stušnings og pólitķskrar hjįlpar.

Ķ sķšasta tölublaši Stjórnmįla og stjórnsżslu, haustśtgįfunni, desember 2007, birtust tvęr greinar um skattamįl eftir žį prófessora Hannes Hólmstein Gissurarson og Stefįn Ólafsson – Jöfnušur og sanngjörn skattlagning, eftir Hannes, og Skattastefna Ķslendinga, eftir Stefįn.1 Ķ flestum ašalatrišum viršist Hannesi skattheimta vera nokkuš sanngjörn į Ķslandi, svo aš jafnvel mętti ętla aš viš byggjum ķ einum besta heimi allra heima, a.m.k. ķ skattalegum skilningi, en Stefįn į hinn bóginn ętlar aš skattbyrši lįglaunafólks hafi aukist į mörgum undanförnum įrum hinum tekjuhęstu ķ vil, sem sé ósanngjörn skattastefna. Gróft į litiš viršast annars hugmyndir žeirra beggja, Hannesar og Stefįns, um meginformgerš skattheimtu fara saman, žó aš sannarlega greini žį į um įherslur ķ żmsum atrišum.

Er skattastefna Ķslendinga žį svo nęrri réttu lagi aš spurningin snśist nęr einvöršungu um minni hįttar leišréttingu į stefnu, svo litla breytingu į frķtekjumarki eša svo mikla lękkun eša hękkun į tekjuskatti eša hvort ķvilna skuli ašeins meira eša minna hinum żmsu hópum sem žiggja sérstakar bętur? Aš minnsta kosti viršist sem nokkuš almennt samkomulag rķki um meginstefnuna, m.a. af lestri greina žeirra Hannesar og Stefįns og meš hlišsjón af skattaumręšu į hinum żmsu žingum, hérlendis sem og vķšast hvar į Vesturlöndum og žó vķšar vęri leitaš, til hęgri sem vinstri – aš stefnufrįvik megi fremur lķta į sem pólitķsk bitbein ķ dęguržrasi en aš kśvendinga megi vęnta.

Ķ vorśtgįfu Stjórnmįla og stjórnsżslu ķ fyrra, ķ jślķ 2007, birtist greinargóš umfjöllun um žessa skattapólitķk sem er svo einkennandi fyrir Vesturlönd og viš Ķslendingar sannarlega höfum ekki fariš varhluta af – Skattapólitķk eftir Indriša

H. Žorlįksson2, hagfręšing og fyrrverandi rķkisskattstjóra, žar sem höfundur spyr ķ undirtitli greinar sinnar hvort skattkerfiš sé sanngjarnt og hvernig ķvilnanir žess nżtist, en žeir Hannes Hólmsteinn og Stefįn leita einmitt żmissa svara viš žeim vangaveltum Indriša, og sannarlega hvor meš sķnum hętti, sķnum įherslum, ķ desemberśtgįfunni.

 

Skattar og samfélagssišun

Indriši hefur grein sķna, Skattapólitķk, į žessari tilvitnun ķ Oliver Wendell Holmes, dómara viš Hęstarétt Bandarķkjanna į fyrrihluta sķšustu aldar, ķ rökstušningi fyrir śrskurši réttarins ķ dómsmįli: „Skattar eru žaš verš sem viš greišum fyrir aš lifa ķ sišušu samfélagi” – og leggur Indriši svo śt af aš žessi setning lżsi sköttum betur en flest annaš og aš dragi fram žaš meginatriši um ešli skatta aš žeir séu ekki eitthvaš sem borgararnir séu sviptir heldur žaš sem žeir žurfi aš greiša fyrir til aš samfélag teljist sišaš. Eša meš öšrum oršum Indriša ķ śtleggingu hans į oršum dómarans: „Įkvöršunin um žaš hvaš viš verjum miklu ķ žętti sem naušsynlegir eru fyrir sišaš samfélag, menntun, heilbrigšisžjónustu, forsjį aldrašra og žurfandi, löggęslu, menningarstarfsemi o.s.frv., ręšur žvķ hvaš viš borgum ķ skatta.”

Mętti žį ekki ętla, samkvęmt žessu, sé rétt skiliš, aš žeim mun meira fé sem einstaklingar, félög eša fyrirtęki verji beint – sem sagt įn milligöngu skattheimtumanna – til menntunar, heilbrigšisžjónustu, forsjįr aldrašra og žurfandi, löggęslu, menningarstarfsemi o.s.frv., žvķ frekar megi gera rįš fyrir afsišun samfélagsins? Aš opinberir lķfeyrissjóšir, svo dęmi sé tekiš, stušli aš sjįlfgefnu aš góšum sišum en frjįlsir almannatryggingasjóšir aš slęmum? Aš hįtt sišmenningarstig snśist žvķ ekki sķst um skattheimtu – um fullkomna skattapólitķk?

Skattapólitķk Rįšstjórnarrķkjanna snerist reyndar um nęr fullkomna skattheimtu, eša hvaš hver vill kalla žaš. Langsamlega mest af žjóšartekjunum sem til uršu ķ rķkjunum heimtust af hinu opinbera sem skattur ķ einhverri mynd, sem borgurunum var sķšan greiddur sem hverjum öšrum žurfandi, sem neyslueyrir eša verš fyrir aš fį aš lifa ķ hinu sišaša samfélagi, hvort sem žeir störfušu aš framleišslu hvers kyns eša žjónustu, hvort sem vęri viš mennta- eša heilbrigšisžjónustu, forsjį aldrašra eša viš löggęslu eša heržjónustu eša aš hvaša menningarmįlum sem vęri.3

Sólkonungurinn, Lošvķk 14, kann lķka į sinn hįtt aš hafa nįlgast fullkomnun sķns tķma ķ skattheimtu er hann lét bęndur blęša fyrir gjaldžrot rķkisins eftir įratuga langar styrjaldir og byggingu halla į borš viš Versali, undir kjöroršinu „Rķkiš, žaš er ég,” aš žvķ sagt er.4

Skattapólitķk Krists var į hinn bóginn afar fyrirferšarlķtil, snerist ķ orši kvešnu um aš gjalda keisaranum žaš sem keisarans vęri og Guši žaš sem Guši bęri, en į borši var reyndar fyrst og fremst sś kenning hans aš himnarķki vęri ķ nįnd: „Vertu ekki hrędd, litla hjörš, žvķ aš föšur yšar hefur žóknast aš gefa yšur rķkiš.”5

Rit sitt The Theory of Moral Sentiments hefur Adam Smith į žessum oršum:

 

How selfish soever man may be supposed, there are evidently some principles in his nature, which interest him in the fortune of others, and render their happiness necessary to him, though he derives nothing from it except the pleasure of seeing it. Of this kind is pity or compassion, the emotion which we feel for the misery of others, when we either see it, or are made to conceive it in a very lively manner. That we often derive sorrow from the sorrow of others, is a matter of fact too obvious to require any instances to prove it; for this sentiment, like all the other original passions of human nature, is by no means confined to the virtuous and humane, though they perhaps may feel it with the most exquisite sensibility. The greatest ruffian, the most hardened violator of the laws of society, is not altogether without it.6

 

Hve eigingjarn mašurinn kunni aš vera, žį séu greinilega vissar grundvallarkenndir ķ ešli hans sem kveiki įhuga hans į örlögum annarra og hvernig žeirra gęfuhjól snśi aš honum, žótt hann uppskeri ekki endilega neitt nema įnęgjuna af aš hafa upplifaš žaš. Af žessu tagi er samśšin eša mešaumkunin, vill og Adam Smith meina, – tilfinningin sem viš berum ķ brjósti fyrir eymd annarra, į hvern veg sem viš annars upplifum hana. Aš verša harmi slegin yfir harmi annarra sé svo almenn upplifun aš ekki žurfi vitna viš, enda sé um žį kennd eins fariš og allar ašrar grundvallarkenndir manneskjunnar, aš hśn sé alls ekki bundin viš hin göfugu og dyggšugu, žótt žau reyndar kunni aš bera hinar dżpstu tilfinningar ķ brjósti. Hrotti hinn mesti, sį sem fótum trešur samfélagslögin fyllstu fetum, er allsendis ekki tilfinningalaus.

Ķ sinni Kenningu um sišferšiskenndirnar minnist Adam Smith reyndar ekki einu orši į skattapólitķk, sem slķka, žaš geymdi hann sér žar til ķ hinu sķšara testamennti sķnu, Aušlegš žjóšanna, enda mun ósjaldnar vitnaš til žess ķ pólitķskum tilgangi, ekki sķst skattapólitķskum, svo sem m.a. mį sjį af įšurįminnstum greinum žeirra Hannesar Hólmsteins, Stefįns og Indriša. Meš Kenningu sinni leggur Smith engu aš sķšur grunn aš žvķ sem kalla mętti hans pólitķsku samśš meš lķtilmagnanum, sem kristallast ekki sķst ķ skattapólitķk hans. Eša meš oršum Indriša H. Žorlįkssonar:

 

Fręšilegt upphaf almennrar skattlagningarreglu mį sękja aftur til Adams Smiths. Ķ verki hans, Aušlegš žjóšanna, sem įšur er getiš, setur hann fram hugmyndir sķnar um skattlagningarreglu sem mótaš hefur višhorf til skattlagningar į Vesturlöndum og kalla mį greišslugeturegluna. Samkvęmt henni eiga žegnarnir aš greiša til sameiginlegra žarfa žjóšfélagsins ķ samręmi viš getu sķna. Ekki er aušvelt aš festa nįkvęmlega nišur hvaš felst ķ hugtakinu greišslugeta en ljóst er aš hjį Adam Smith var ašallega veriš aš vķsa til tekna og hefur svo veriš ķ gegnum tķšina, auk žess sem aš eignir hafa einnig veriš hafšar til višmišunar og hafa eignarskattar veriš réttlęttir meš tilvķsun til žess. Auk tekna og eigna ręšst greišslugeta af fjölskylduhögum og öšrum ytri ašstęšum sem oft er tekiš tillit til viš įkvöršun skatta.7

 

Hannes Hólmsteinn hnykkir enn frekar į žessu sjónarmiši: „Smith segir beinlķnis „ķ hlutfalli viš tekjur” (in proportion to the revenue). Hann segir aš vķsu į öšrum staš ķ sama riti: „It is not very unreasonable that the rich should contribute to the public expence, not only in proportion to their revenue, but something more than in that proportion.” En žar er hann aš rökstyšja skatt į munašarvöru, sem hljóti ešli mįlsins samkvęmt aš lenda af mestum žunga į aušugu fólki.”8

Žrįtt fyrir žęr djśpstęšu sišferšiskenndir sem skattheimta Rįšstjórnarrķkjanna kann aš hafa veriš reist į, žį er alls óvķst aš bandarķski hęstaréttardómarinn, sem Indriši nefnir til sögu, hefši kvešiš upp sżknudóm yfir heimtunum, meš tilliti til žess hve hinn almenni Sovétborgari mįtti kaupa sķna samfélagssišun dżru verši. Hvaš žį hvort dómaranum hefši hugnast skattheimta keisarans ķ Róm – eša hvķ var žaš hlutverk Palestķnumanna į dögum Krists aš gjalda sérstakt verš til uppihalds rómverskum sišum og menningu? Hvaš žį nś! Eša hlutverk franskra bęnda aš bęta fyrir yfirsjónir skattfrjįlsrar hiršar og ašals? Hvaš žį hvort dómaranum hefši hugnast aš vera rukkašur sjįlfur um sérstakan skatt, t.d. teskatt, til uppihalds breska heimsveldinu.

Žaš er žvķ tępast neitt sjįlfgefiš „um ešli skatta” aš žeir séu žaš sem borgararnir žurfi aš greiša fyrir „til aš samfélag teljist sišaš”, lķkt og Indriši vill gefa sér į forsendum réttarkrufningar hęstaréttardómarans. Skattheimta getur veriš sišlaus jafnt sem studd djśpum sišferšiskenndum, réttmętt jafnt sem óréttmęt į żmsa vegu, og myndi réttmętiš žó tępast vera męlt nema į afar afstęšan og žó ekki sķst pólitķskan kvarša. – Eša žvķ skyldi óheft mannfjölgun vera veršlaunuš į Vesturlöndum meš hinum żmsu skattaķvilnunum og barnabótum į sama tķma og žeim sem eignast fleiri en eitt barn ķ Kķna er refsaš hart meš żmiss konar skattheimtu eša missi réttar barns til gjaldfrjįlsrar skólagöngu og heilbrigšisžjónustu?9

 

Ólķk įhrif mismunandi skattheimtuleiša

Drjśgur hluti, oft į bilinu fjóršungur til hartnęr helmingur, af śtgjöldum hins opinbera į Vesturlöndum rennur nęr jafnóšum til baka ķ hinar sömu opinberu fjįrhirslur ķ formi skatttekna – hvort sem um er aš ręša t.d. laun starfsfólks į rķkisspķtala, greišslur til verktaka fyrir vegarlagningu eša kaup į lögfręšižjónustu. Žessu er talsvert öšruvķsi fariš ķ olķuaušugustu rķkjum viš Persaflóa žar sem skattheimta snżst aš langmestu leyti um įlögur į śtflutta olķu, enda skattaįlögum į almenning vart til aš dreifa žar og flest innlend višskipti sem nęst skattfrjįls.10 Žaš eru žį fyrst og fremst viš, Vesturlandabśar, sem ķ raun greišum mest allan skattinn meš stórkaupum okkar į olķu, en ekki žeir sjįlfir landsmenn, burtséš frį žvķ hvort starfi viš hjśkrun, vegaverktöku eša olķuborun. Į hinn bóginn fyrirfinnast jafnframt žau lönd sem į samsvarandi óbeinan mįta greiša okkur Vesturlandabśum jafnvel fślgur fjįr ķ skatta, reyndar öll lönd sem kaupa eitthvaš af okkur, hvort sem er einhverja vöru, t.d. lyf viš alnęmi, eša einhvers konar žjónustu, t.d. verkfręširįšgjöf vegna hitaveitu og borunar eftir heitu vatni.

Fljótt į litiš mętti ętla aš ķ sama staš komi nišur hvar skatturinn sé heimtur – af vinnu, t.d. hjśkrunarfólks, lögmanna, vegageršar- eša bormanna, af fullframleiddri vöru, svo sem žvottavél, sįpu, bķl eša bensķni, af fasteign ķ formi fasteignaskatta (fyrir utan skatta af leigutekjum eša af žeim sem byggt hafa hśsiš eša žjónustaš žaš), af aušlind eša hrįefni, t.d. af hrįolķu, timbri eša vatni, eša af hagnaši og fjįrmagni alls kyns į žar til bęran mįta – bara svo fremi aš hiš opinbera, hvort sem er t.d. ķ SaudiArabķu, Kķna eša į Ķslandi, hafi śr nęgu aš spila, hvert rķki į sinn hįtt, til aš geta skapaš žegnum sķnum sišręnan samfélagsgrundvöll viš hęfi.

Sé nįnar aš gįš eru įhrif af skattheimtu engu aš sķšur afar mismunandi eftir žvķ hvaš skattlagt er – vinna, vara, fasteign, orka, hrįefni, hagnašur, fjįrmagn – ekki sķšur en eftir žvķ af hverjum skatturinn heimtist, af eigin žegnum eša af öšrum žjóšum, eša almennt séš, burtséš frį rķkisfangi, hvort heimtur er af fįtękum eša rķkum.

Almennir tekju og neysluskattar valda žvķ aš langflest śtgjöld hins opinbera jafnt sem almennings eru hęrri sem nemur skattheimtunni. Hver sį sem kaupir

t.d. verkfręšižjónustu hér į landi mį reikna meš aš hartnęr helmingur veršsins fyrir žjónustuna liggi ķ viršisaukaskattinum og tekjuskatti verkfręšinganna, aš ógleymdum svonefndum tryggingagjöldum. Eru žį ótaldir hinir żmsu smęrri skattališir sem reiknast beint eša óbeint inn ķ hina śtseldu vinnu, svo sem skattar sem įhrif hafa į rekstrarkostnaš hśsnęšis og bifreiša og skattar sem verkfręšistofunni kann aš vera gert aš greiša af rekstrarhagnaši. Sé hiš opinbera kaupandinn kynni veršiš žvķ ķ raun aš vera hartnęr helmingi lęgra en žaš sem reikningurinn hljóšaši upp į – vegna skattbakfęrslnanna sem flestar myndu skila sér aš nokkrum vikum eša mįnušum lišnum til baka ķ hinar sömu opinberu fjįrhirslur og greitt vęri śr – nema žjónustan vęri keypt erlendis frį, t.d. af Kķnarķki ķ višskiptum viš OR eša Geysi Green, aš žį stęši hiš opinbera nįnast ķ sömu sporum og hver almennur kaupandi hvar sem er, aš gjalda yrši reikninginn aš fullu, meš sköttum og öllum opinberum gjöldum, aš frįtöldum viršisaukaskattinum einum, įn neinnar vonar um sérstakar sķšari tķma bakfęrslur.

Skattar sem į hinn bóginn leggjast į einstakar afuršir eša į not af landi og nįttśru hafa fyrst og fremst įhrif į žeim svišum, oft žröngu, sem skattlagningin tekur til. Myndi žó sannarlega margt horfa öšruvķsi viš ķ heiminum ef skattheimturegla Saudi Arabķu vęri hin almenna – aš stjórnvöld hvarvetna hefšu tekjur sķnar nęr alfariš af nįttśrugęšum alls burtséš frį žvķ eftir hvaša stjórnarfarslega, sišręna kvarša skattekjum vęri śtdeilt. Aš minnsta kosti er hętt viš aš žį lęgju Danir ķ žvķ, žessi ein mest velmegandi žjóš heims og lķkast til skattahęsta en ein hin snaušasta af flestum öšrum nįttśrugęšum en śrvals ręktarlandi, dįlķtilli vindorku og fįeinum ofurnżttum fiskimišum.

Til aš gera sér ķ hugarlund įhrif af slķkri almennri skattheimtuleiš, er rétt aš beina sjónum fyrst aš žvķ sem kalla mį nįttśrugęši, svo margbreytilegar sem aušlindir jaršar eru ķ vķštękasta skilningi. Ręktarland og bithagar, bśfénašur, veišilendur, skóglendi, fiskimiš, tjarnir, vötn, įr og lękir, ferskvatn, vatnsorka, sólarorka, vindorka, jaršvarmi, jaršvegur, mįlmar, steinefni, sölt, kol, olķa, jaršgas – allt er žetta aušur sem nįttśran gefur af sér, reyndar ķ ótal margbreytilegri myndum en hér er upp tališ, hversu vel eša vannżttur eša illa nżttur aušurinn annars er eša hefur veriš um aldir. Og myndu sumir žó lįta sér nęgja aš segja aš nįttśran sé ein allsherjar aušlind ķ sjįlfri sér žar sem tępast verši neitt undan dregiš, hvaš žį nįttśrufeguršin.

 

Nżtni og ending ķ ljósi skattheimtu

Aš žvķ gefnu aš neysluskattar, viršisaukaskattur og vörugjöld, og skattar af vinnu, tekjuskattar og tryggingagjöld, vęru litlir sem engir vķšast hvar, lķkt og er ķ flestum olķurķkjum, žį gefur augaleiš – aš opinberum tekjum óskertum – aš aušlindir jaršar, orka og hrįefni, flestar loft-, sjó- og landnytjar, vęru dżrseldari sem sköttum nęmi. Flest frumvinnsla vęri žį hįš aušlindagjöldum og sköttum af żmsu tagi, en śrvinnsla vęri žeim mun ódżrari sem skattleysi vinnuafls og neyslu nęmi. Sannarlega myndu flest hlutföll vöruveršs, orku og žjónustu raskast frį žvķ sem nś er. Lķtt unnar vörur og orkufrekar viš vinnslu myndu hękka ķ verši, og žį žvķ frekar sem mannshöndin kęmi minna viš sögu vinnslunnar, en mannaflsfrek framleišsla og žjónusta myndi almennt lękka ķ verši.

Ef kostnašur viš flugfar vęri greindur ķ frumžętti sķna kęmi ķ ljós aš hann er margsamsettur śr ótal žįttum sem aš lokum greinast žó nęr allir ķ annaš af tvennu: annars vegar greišslu fyrir einhvers konar vöru, hins vegar greišslu fyrir einhvers konar vinnuafl, žjónustu starfsfólks, sem hiš opinbera af hvorutveggja tekur sinn mismikla skerf ķ formi skatta og gjalda. Žvķ dżpra sem vęri krufiš og vara nįlgašist meir aš vera hreint hrįefni, kęmi ķ ljós aš skattlagningarhlutfalliš fęri yfirleitt lękkandi – nema žegar olķuvörur nęr einar ęttu ķ hlut. Enda er žaš svo į flestum stigum aš hiš opinbera fęr tekjur sķnar fyrst og fremst af skatti į vinnuafl vegna framleišslu og sölu og skatti į viršisauka vegna sömu vinnslu og sölu – en sķst og sjaldnast af umtalsveršum orkueša hrįefnisgjöldum nema žegar olķuvörur eiga ķ hlut.

Žannig mį reikna meš aš skatttekjur Įstrala af sśrįli, ašalhrįefninu sem notaš er til įlframleišslu, séu harla litlar mišaš viš umfang vinnslunnar, enda koma mun fęrri skattlagšar mannshendur aš vinnslu sśrįls en aš hönnun og samsetningu samsvarandi magns af unnu įli, t.d. viš flugvélasmķši, hvaš žį aš margar hendur komi aš vinnslu hins įloxķšrķka mįlmgrżtis sem bįxķt nefnist og er ašalhrįefni sśrįlvinnslu. Mętti raunar segja lķka sögu af skatttekjum Ķslendinga af įlbręšslu žó aš vķsast séu žęr tekjur hlutfallslega öllu hęrri enda vinnslan žróašri – og žó stór spurning meš tilliti til žess hve aršur og skatttekjur af orkusölu vegna framleišslunnar vega lķtiš. En lķkt myndi gilda um pappķrinn sem flugfarmišinn er prentašur į eša einkennisbśninga fluglišanna, aš žvķ framar sem fariš er ķ vinnslu- og söluferliš og varan nęr žvķ aš mega kallast hreint hrįefni, ķ žeim tilfellum timbur og t.d. bašmull, hör eša ull, žeim mun minni eru skatttekjurnar – og reyndar hvaš varšar landbśnašarvörurnar mį fremur reikna meš śtgjöldum hins opinbera, nišurgreišslum, vegna framleišslu į frumstigi en aš eiginlegir skattar heimtist.

Gagnvart farmišakaupandanum skiptir slķk kostnašargreining litlu mįli en žvķ meira hvaš fariš kostar ķ heild sinni. Hvort viršisaukaskattur sé hluti kostnašarins įsamt tekjusköttum flugmanna, flugžjóna, flugvirkja, flugsölufólks, flugvéla-hönnuša, flugvélasmiša, įlversstarfsmanna, sśrįlsvinnslumanna og bįxķt-nįmumanna eša hin opinberu gjöld vęru į hinn bóginn fólgin ķ hįum sköttum sem flugfélagiš mętti greiša meš olķukaupum, hįum sköttum sem žaš mętti gjalda fyrir mengun loftsins og hįum sköttum sem flugvélaframleišandinn skyldi gjalda meš įlkaupum og žó flugfélagiš ķ raun sem kaupandi aš vélinni og faržeginn aš lokum – žaš kęmi śt į eitt fyrir faržegann, farmišakaupandann, svo lengi sem hann sętti sig viš fargjaldiš ķ heild sinni.

Af sjónarhóli flugrekandans og žeirra framleišanda, byrgja og žjónustuašila sem hann skipti viš liti mįliš allt öšruvķsi śt, enda stęši flestur atvinnurekstur, og reyndar ekki sķšur almenningur, frammi fyrir verulega breyttu śtgjaldamynstri ķ aušlindaskattskerfi en ķ žvķ tekju- og neysluskattskerfi sem viš bśum viš nś į tķmum. Į öllum stigum vęri hvatt til sparnašar ķ efnisog orkukaupum en žvķ meira lagt upp śr endingu og nżtni. Flugvélaframleišendur legšu enn meiri įherslu į endingu véla sinna en nś og į smķši sparneytnari hreyfla, einfaldlega vegna vaxandi krafna frį flugvélakaupendum. Vegna žess hve vinnuafl vęri ódżrara, sökum skattleysis žess, myndi hver flugvél ganga ķ gegnum fleiri klassanir, uppgeršir, vera oftar yfirfarin af flugvirkjum og gerš upp sem nż, žannig aš vélar entust almennt enn lengur en nś. Ekki ólķkt myndi gilda um ökutęki, jafnt flugrekandans sem annarra, aš žau vęru nżtt mun lengur, vegna žess hve višhaldsžjónusta, lķtt sem ekkert skattlögš, vęri oršin hagkvęmari en nżkaup. Kröfur vęru jafnframt geršar til nżsmķši um góša endingu, lķkt og į viš flugvélasmķši, aš meš aldrinum mętti į sem einfaldastan mįta endurnżja einstaka slitna hluti ķ staš žess aš endurnżja ökutękiš allt.

Žó aš tękninżjungar, tķšarandi, tķska og hugarfar og žį ekki sķst įhrif af auglżsingum valdi oft miklu um endingu hlutanna žį ręšst endingin ekki sķst af hlutfallinu milli višhaldskostnašar og kostnašar viš endurnżjun. En svo sem hér hefur veriš lżst mótast žetta hlutfall verulega af skattlagningu. Žeim mun dżrseldari og hęrra skattlögš sem višhaldsvinnan er, žvķ hagkvęmara er aš vinna nżja hluti meš ódżrum og lķtt skattlögšum vélum, ódżrum og lķtt skattlögšum hrįefnum og jafnvel ódżrri og lķtt skattlagšri orku, hvaš žį žegar afar ódżrt vinnuafl og lķtt sem ekkert skattlagt bżšst til framleišslunnar.

 

Pólitķskar og sišręnar forsendur skattheimtu

Af žeirri żktu mynd sem hér hefur veriš dregin upp mį sjį aš skattar hafa veruleg įhrif į neyslumynstur, enda stżra žeir beinlķnis neyslu og reyndar flestum fjįrhagslegum athöfnum, allt eftir žvķ hve žungt eša létt žeir leggjast į hin żmsu sviš. Hin pólitķska spurning um réttmęti skattheimtu fjallar žvķ ekki sķst um žaš hve hin żmsu sviš žoli miklar įlögur, hvert ķ samanburši viš annaš, en aftur į móti vekja svörin viš žvķ gjarnan upp hinar żmsu spurningar jafnvel af sišręnum toga.

Eša er sišferšilega réttmętt af olķurķki aš hlķfa žegnum sķnum sķnum viš įlögum – į kostnaš nįttśrugęša landsins eša réttara sagt į kostnaš žeirra sem į endanum nżta sér gęšin? Eša réttmętara af vestręnu upplżsingažjóšfélagi aš hlķfa orkulindum sķnum viš įlögum – eša ręktarlöndum sķnum, skóglendi, fiskimišum, nįmum – allt į kostnaš skattborgara landsins? Eša hver skyldi vera orsök žess aš skattheimta į mešal hinna žróušustu upplżsingažjóšfélaga beinist fyrst og fremst aš hinum upplżstu žjóšfélagsžegnum, hinum miklu neytendum, og žaš ķ mjög rķkum męli, en allra sķst aš frumrótunum, jaršargróšanum, sem flest neyslan į žó rętur aš rekja til og žar meš upplżsingin?

Heimspólitķk, kynnu sumir aš svara blįkalt. Eša žvķ skyldi heimsmarkašsverš į hrįefnum almennt vera svo miklu lęgra en flest afuršaverš upplżsingarinnar? En ekki er fjarri lagi aš verš į tonni af hinum żmsu hrįefnum į heimsmarkaši jafnist į viš hin żmsu góšu dagsverk ķ śtseldri vinnu upplżstra Vestur-landamanna, reyndar afar gróft įgiskaš, ešli jöfnunar samkvęmt. Žannig mį jafna heimsmarkašsverši į tonni af įli eša jafnvel kopar, sem teljast til hinna dżrari nytjamįlma, til śtseldra daglauna hįtttskrifušustu lögfręšinga, en verši į sykurtonni eša tonni af korni af żmsu tagi til mismunandi śtseldra daglauna vesturlenskra verkamanna. Daglaunum hinna żmsu starfsstétta mętti į samsvarandi hįtt jafna til jįrnveršs eša stįlveršs ķ tonnum tališ, viš verš į tonni af tei eša kaffi eša viš verš į hinum żmsu įvöxtum ķ tonnatali, verš į olķutonni til matar eša olķutonni til brennslu, allt eftir vęgi og virši dagsverkanna.

Aš olķu nęr einni undanskilinni vega beinir skattar į hrįefni yfirleitt sįralķtiš. Hafi hiš opinbera einhverjar tekjur af vinnslu žeirra felast žęr oftast nęr ķ sköttum af vinnslufyrirtękjunum og žó ašallega af starfsmönnum žeirra. En žvķ vélvęddari sem hrįefnisvinnslan er žeim mun minni er eftirtekja hins opinbera, enda vélar ķ flestu tilliti undanžegnar opinberum gjöldum, eša į hinn bóginn sé vinnslan mannaflsfrek, žį helgast žaš yfirleitt af žvķ aš laun į vinnslusvęšinu eru svo lįg aš vélvęšing borgar sig illa, hvaš žį aš hiš opinbera hafi yfirleitt nokkur tök į aš heimta skatta sem nokkru nemi af ódżru vinnuafli. Jafnvel orkubrennslan sem vélvędd hrįefnavinnsla krefst er yfirleitt sįralķtiš skattlögš, hvort sem hśn į uppruna sinn ķ kolum, olķu, vatnsafli eša jaršvarma. Nęr einu umtalsveršu skatttekjurnar sem ķslenska rķkiš hefur af sölu raforku heimtast af byggingaverktökum og žó ašallega af starfsmönnum žeirra žann skamma tķma sem tekur aš byggja orkuverin – įšur en aš sjįlfri orkusölunni kemur. Olķa til fiskiskipa jafnt sem sanddęluskipa er nęr skattfrķ, svo sem hver önnur vinnuvélaolķa – aš frįtöldum tolli olķurķkjanna, aš sjįlfsögšu – og gildir reyndar svipuš regla vķšast hvar um heim, aš gjöld vegna orkunotkunar eru hverfandi nema vegna samgangna į landi, en gjöldunum er žį ętlaš aš standa straum af kostnaši viš samgöngumannvirki.

Sem rķkjandi afl ķ heiminum margar undanfarnar aldir hafa Vesturlönd rįšiš mestu um heimsmarkašsverš į flestum svišum, allt frį žvķ aš nżlendustefnan gamla mótaši heimsvišskipti, allt til okkar daga aš upplżsingin hefur kennt hinum gömlu, fyrrum nżlendum og hjįlendum sķnum žį lexķu aš gjöld af hrįvöru vęru ekki lengur vel séš ķ hinum vestręna heimi, enda žar ekki lengur litiš į neinar slķkar vörur sem munaš, hvaš žį aš unaš yrši viš gjöld ķ formi hinna gömlu verndartolla og śtflutningsgjalda, sem voru žó um langa hrķš ein helsta aušsuppspretta upplżsingarinnar, hvort sem gjöldin köllušust stįltollur, teskattur eša stimpilgjald af einhverju tagi. Žaš var žvķ įfall fyrir hin vestręnu neyslurķki žegar olķuframleišslulönd, ķ krafti samtakamįttar sķns, ekki sķst ķ krafti rótgróinnar, menningarlegrar samheldni mśslima, tóku aš knżja fram hękkanir į heimsmarkašsverši olķu – į sinn žó afar frįbrugšna hįtt ekki ólķkt žvķ žegar vestręn verkalżšshreyfing tók aš knżja fram hękkanir į daglaunum sķnum, ķ krafti sķns mikla samtakamįttar og jafnvel trśarhita af kennilegustu rótum, og krafšist žį ekki sķst, jafnframt munašinum, aš hśn fengi hlutdeild ķ upplżsingunni, žį aš sjįlfsögšu fyrir tilstušlan skatta ķ einhverri mynd.

Forskotiš sem Vesturlönd fengu į nżlendutķmanum var slķkt aš kalla mį aš žau hafi haft rįš flestra gömlu nżlendanna ķ hendi sér allar götur sķšan, hvort sem annars hjįlendur köllušust eša voru lendur af öšru tagi. Lögmįl frambošs og eftirspurnar hefur rįšiš ķ orši kvešnu en į borši hafa višskipti milli žessara tveggja heima ekki sķšur rįšist af hernašarlögmįlum, hernašarógn, og lönd jafnvel veriš knśin til ópķumvišskipta, jafnvel veriš krafin um slķk višskipti af hörku meš strķšum. Ógnin var frį upphafi til stašar og gilti einu hvort lönd köllušust nżlendur eša voru lepprķki, hvort žau hétu Indland eša Kķna, hvort ķ hlut ęttu lendur Afrķku, Asķu, Amerķku eša Eyjaįlfu. NoršurAmerķka braust žó undan yfirrįšum Evrópumanna og tók meš tķmanum aš standa žeim jafnfętis, enda sś įlfa fyrst og fremst byggš Evrópumönnum og afkomendum žeirra, fólki sem žekkti jafn vel til hernašartękninnar og alls hugarfarsins sem aš baki ógninni bjó og drottnararnir sjįlfir. Afkomendur Evrópumanna ķ Rómönsku Amerķku fóru ekki ólķkt aš en vegna žess hve fįmennir žeir voru samanboriš viš innfędda jafnt sem blendinga eša afkomendur innfluttra Afrķkumanna tóku žeir sér išulega svipaš einręšisvald yfir öšrum landsmönnum og nżlenduherrarnir höfšu haft fyrrum og žó gjarnan ķ skjóli nįfręnda sinna, NoršurAmerķkumanna. Mestöll Eyjaįlfa öšlašist sķšan sjįlfstęši į svipušum forsendum, forsendum Evrópumanna.

Nišurstašan var sś aš nįnast um alla jörš höfšu Evrópumenn eša afkomendur žeirra flest rįš ķ hendi sér viš upphaf sķšustu aldar – jaršargróšinn var žeirra, enda töldust sandar Arabķu žį tępast til gróšalinda, ekki frekar en ašrar eyšimerkur Tyrkjasoldįns.

 

Heimsžorpiš

Fljótt į litiš mętti ętla aš lķfskjör yršu lakari į Vesturlöndum ef kostnašur viš orku og hrįefni, hvort sem žau vęru innflutt eša heimanfengin, hękkaši vegna įlagningar aušlindagjalda, og žį aš hękkušu aš sama skapi žeir kostnašarlišir véla og neysluvarnings sem hįšir eru mikilli orku- og hrįefnanotkun. Reynslan sżnir og sannar žó hiš gagnstęša, aš hękkun leišir nęr undantekningarlaust af sér bętta nżtingu, og žį žvķ fremur sem verš er mjög lįgt fyrir, og gerir nżtingin žį yfirleitt gott betur en aš vega į móti kostnašarhękkunum. Žį ber og aš hafa ķ huga og er grundvallaratriši, hve lękkun tekju- og neysluskatta hefši jįkvęš įhrif til mótvęgis – hve allur launakostnašur, öll śtseld vinna og žjónusta, og žį jafnt į framleišslu-, heildsölu- sem smįsölustigi, lękkaši aš sama skapi. Žaš yrši žvķ ķ raun svo ķ mörgum tilfellum aš lękkun žeirra kostnašarliša er snśa aš launum myndi vega į móti hękkun kostnašarliša orku og hrįefna. Meginnišurstašan vęri žó ekki sķst sś hve stórlega myndi draga śr sóun og öll nżting myndi batna af völdum lękkandi veršs į višhaldsžjónustu jafnt sem annarri žjónustu, hvort sem er heilbrigšisžjónustu, žjónustu kennara, veitingamanna, flugmanna, verkamanna.

Ein skżrustu dęmi um jįkvęš įhrif hękkana į Vesturlöndum eru annars vegar almennar launahękkanir, aukinn kaupmįttur launa, lungann śr allri sķšustu öld, og hins vegar olķuveršshękkanirnar į seinustu įratugum aldarinnar. Lengi vel leiddu almennar hękkanir lįglauna og mišlungslauna til grķšarlegrar hagręšingar į flestum svišum – vélvęšingar sem var reyndar sumpart į kostnaš hinna vanžróušu landa, sumpart ekki – og lengi vel nżttist įbatinn af aukinni framleišni til nżrrar fjįrfestingar og hęfilegrar fjölgunar starfa. Į sama hįtt żttu olķuveršshękkanir undir smķši į mun sparneytnari vélum og til orkusparnašar į flestum svišum, meš žeim afleišingum m.a. aš nś nżta vélar orku išulega helmingi betur en fyrir ašeins žrem, fjórum įratugum sķšan, samfara žvķ aš meiri įhersla er lögš į léttleika véla og tękja og er nżting annarra hrįefna žar af leišandi talsvert betri jafnframt.

En allar hękkanir eiga sér sķnar takmarkanir, sérstaklega ef žęr eru mjög einhliša og ķ miklu ójafnvęgi viš ašra tekjustofna eša śtgjöld – og žį beinlķnis ķ landfręšilegu tilliti. Fyrir tķma olķuveršshękkana og žį jafnframt fyrir tķma gįmavęšingar og hįžróašrar tölvu- og upplżsingatękni voru flutningar almennt mun dżrari en nś, slķkar eru hinar tęknilegu framfarir og žį hagręšingin sem af hękkununum hefur leitt. Samskipti heimsįlfa į milli eru žvķ oršin mun einfaldari en um leiš er ójafnvęgiš milli launa og almennrar afkomu jaršarbśa ekki einungis oršiš mun ljósara heldur er misvęgiš fariš aš hafa mun sterkari įhrif į vogarskįlar beggja vegna. Hįlaunasvęši skįka ekki lengur ķ skjóli landfręšilegra mśra – erfišra samganga og erfišra samskipta – lķkt og fyrr į tķš heldur eiga nś ķ beinni samkeppni dags daglega viš lįglaunasvęši žó aš vķšs fjarri séu.

Ķ sjįlfu sér er žessi žróun ekki nż af nįlinni. Öldum saman hafa samgöngur batnaš og samskipti einfaldast og žvķ fleiri landfręšilegir mśrar falliš meš žeim afleišingum aš einstakar efnahagslegar heildir hafa fariš sķstękkandi. Žannig var Evrópa į sķnum tķma girt innbyršis hįum tolla- og samskiptamśrum allt nišur ķ smęstu léns-, fursta- og greifadęmi og munur į afkomu einstakra héraša jafnt sem landa į milli mikill. Ķsland var langt ķ frį ķ sömu sveit sett og Kaupmannahöfn, lķkt og nįnast er nś, hvaš žį aš bęndur į Jótlandi lifšu ķ sama heimi og herragaršseigandinn – og skipti žį litlu mįli žó hinir sömu vęru allir undir sama kóng settir, slķk var mismununin mśranna į milli og biliš žó oft stutt į milli.

Eftir langvarandi misklķš og barįttu um braušiš mį žó segja aš Evrópa, löngum ein žéttbżlasta įlfa jaršar, hafi leyst sķn innri mįl og smįm saman brotiš nišur sķna innbyršis mśra meš nżlendustefnunni, beint ķ kjölfar landafundanna, sem gekk žó ekki žrautalaust og kostaši er upp var stašiš tvęr heimsstyrjaldir og uppskiptingu allrar jaršar ķ įhrifasvęši. Žessi miklu įhrifasvęši, flest undir hęli Vesturlanda, įttu sinn stóra žįtt ķ innbyršis velferš og nišurbroti hinna innri mśra, m.ö.o. mśrarnir voru fęršir śt og lįgu nś fyrst og fremst milli hins tęknilega žróaša heims og hinna vanžróašri heima. Sannarlega skyldi žį ekki gleymast hlutur išnbyltingarinnar ķ kjölfar nżlendustefnunnar, og žį ekki į Vesturlöndum einum heldur išnvęšingin sem af leiddi ķ sumum hérušum nżlendanna og hjįlendanna jafnframt, sem kom okkur žó ekki sķst til góša er ódżrar nżlenduvörur tóku aš streyma til okkar, leišina til baka.

Į gullöld vestręnna velferšarsamfélaga, sem svo er nś fariš aš kalla (nś sem żmsar blikur eru į lofti), og fellur ķ grófustu drįttum saman viš kaldastrķšsįrin, svo kaldhęšnislega sem žaš annars hljómar,11 žį stefndi ķ talsveršan jöfnuš tękifęranna vķšast hvar į Vesturlöndum, hvort sem vęri į sviši menntamįla, heilbrigšismįla eša atvinnumįla, įn žess aš verulegs ójafnvęgis gętti ķ fjįrmįlum hins opinbera eša ķ almennri atvinnužįtttöku. Aš žvķ var hins vegar lķtt hugaš hverjar vęru rętur velferšarinnar, meš hvaša hętti žaš gęti gerst aš ę fęrri störfušu aš beinni framleišslu en žeim mun fleiri aš margvķslegri žjónustu og sķfellt sérhęfšari upplżsingu – hverjar vęru rętur ódżrrar orku, rętur ódżrra hrįefna, rętur afar ódżrs neysluvarnings sem streymt hefur inn į allan hinn vestręna markaš, aš ógleymdum rótum erlends vinnuafls. Ljóst mį žó vera aš rótanna er ekki einungis aš leita ķ tękniframförum heldur ekki sķšur ķ afar lįgu og lķtt sem ekkert skattlögšu vinnuafls- og afuršaverši hinna vanžróašri heima.

Olķufundirnir miklu ķ Arabķu um mišbik seinustu aldar orkušu fyrstu įratugina į eftir eins og vķtamķnsprauta fyrir allt efnahagslķf heims og žó vissulega fyrst og fremst į Vesturlöndum. Žaš var žvķ sannarlega įfall fyrir neyslurķkin žegar samtök olķuśtflutningsrķkja, sem langflest teljast meš žróunarlöndum, knśšu fram olķuveršshękkanir į įttunda įratugnum, sem neyslurķkjunum lęršist žó aš bregšast viš meš nżtni og hagręšingu jafnframt žvķ žó aš hękkanirnar uršu žeim enn frekari hvatning til aš beita višskiptažvingunum eša sundrandi hernašarógn, svo sem berast hefur komiš ķ ljós nś į allra seinustu tķmum Persaflóadeilna og enn hękkandi olķuveršs – eša eins og Alan Greenspan, fyrrum sešlabankastjóri Bandarķkjanna, hnykkir į ķ ęviminningum sķnum er śt komu s.l. haust, aš hversu pólitķskt bagalegt žaš annars sé, žį megi öllum ljóst vera aš Ķraksstrķšiš snśist fyrst og fremst um olķu: „I am saddened that it is politically inconvenient to acknowledge what everyone knows: the Iraq war is largely about oil.” 12

Fįir Vesturlandabśa hafa žó įttaš sig į aš olķuveršshękkanirnar hafa einungis veriš krókur į móti bragši – aš sjįlfir höfum viš, ķ krafti okkar miklu menningarlegu samstöšu, ekki sķst ķ krafti verkalżšsbarįttu, barįttu fyrir bęttum samfélagslegum kjörum og stóraukinni almennri menntun, einmitt lagt afar hįa skatta į alla framleišslu og žjónustu (žį mešal annars į vöru og žjónustu til handa hinum vanžróušu) – reyndar ekki meš sköttum eša gjöldum į aušlindir lķkt og olķurķkin heldur fyrst og fremst meš hinum hįu tekju- og neyslusköttum vinnuafls – en į hinn bóginn krafist lįgrar veršlagningar og skattleysis af hįlfu žróunarrķkjanna ķ samsvarandi skiptum į vöru og žjónustu.

Ef ekki hefši komiš til samstaša į mešal olķuśtflutningsrķkja, fyrst og fremst byggš į gömlum merg menningarlegrar samheldni mśslima, svo sem įšur er į minnst, er ólķklegt aš žeim hefši tekist aš knżja fram hękkanir į olķuverši į sķnum tķma, ķ krafti yfirrįša sinna yfir um žremur fjóršu hlutum olķulinda heims, žar af flestra hinna aušunnustu, og rįšandi hįtt ķ helmingi heimsframleišslunnar – og ef aš lķkum lętur rįšandi įšur en langt um lķšur enn stęrri hluta meš tilliti til žess hve olķulindir vestręnna rķkja, ekki sķst Bandarķkjanna, fara žverrandi.13 Nįttśruaušlindir heims eru annars flestar dreifšari um alla jörš og erfitt um vik fyrir vanžróuš rķki, sem mörg hver eru trśarlega sem menningarlega sundruš innbyršis, į sinn hįtt lķkt og Evrópa var fyrrum, aš knżja fram hękkanir į samsvarandi mįta og olķurķkin hafa gert. Og žvķ mišur er hin menningarlega óeining žessara rķkja oftar en ekki af völdum hinnar gömlu nżlendustefnu Evrópumanna sem gekk oftast śt į aš brjóta nišur samtakamįtt og višnįmsžrek žeirra, jafnt innbyršis sem rķkjanna sķn į milli – og sundrungunni svo veriš haldiš viš į margvķslegan mįta meš aušmżkjandi skilyršum af hįlfu Vesturlanda ķ öllu višskiptaferli, sem žau svo hnykkja į meš hernašarógn sé ekki fallist į skilmįlana.

 

Heimskringla višskiptanna

Hversu drjśgan žįtt hernašarógnin hefur annars įtt ķ žróun heimsvišskipta žį hefur forskot Vesturlanda ekki sķst mótast af almennri išnvęšingu og innflutningi afar ódżrs nżlenduvarnings, svo og ekki sķst af hagnżtingu įgóšans til enn frekari uppbyggingar menntunar og almennrar velferšar heimafyrir, sem hefur veriš grundvallarforsenda žess aš byggja mętti upp virkt lżšręši – heimafyrir.

Framfarir ķ heilbrigšismįlum hafa sannarlega haldist ķ hendur viš žetta afar margslungna ferli, og jafnvel įtt drżgsta žįttinn ķ žeirri almennu velferšartryggingu er komiš hefur ķ staš hinnar gömlu inngrónu afkomutryggingar žegnanna, barneigna, meš žeim afleišingum aš verulega hefur dregiš śr fólksfjölgun į mešal Vesturlandabśa. Sķfelld fękkun barneigna hefur sķšan įtt sinn drjśga žįtt ķ auknum hagvexti fjölskyldna og möguleikum kvenna til vinnu utan heimilis, jafnvel ekki ódrżgri žįtt en hin sķfellt ódżrari heimilistęki.

Žessu er öfugt fariš mešal margra žróunarlanda sem hafa einungis notiš lįgmarks heilbrigšisžjónustu, gjarnan ķ formi žróunarašstošar Vesturlanda, en žį oft einungis aš žvķ marki aš dregiš hefur śr barnadauša įn žess žó aš nein almenn afkomutrygging ķ formi tękniframfara, menntunar, almannatrygginga, kęmi til jafnframt og leysti af hólmi hvata alls fjöldans til aš tryggja sig meš barneignum. Vanžróušustu löndin, svo sem ķ Afrķku mörg hver og sum hver ķ Rómönsku Amerķku og Asķu, eru žvķ föst ķ vķtahring örrar fólksfjölgunar įn žess aš hafa tök į žvķ aš hamla gegn henni meš almennri menntun og žar meš tękniframförum er leitt gęti af sér almenna velferš og žar meš afkomutryggingu er kęmi ķ staš hvatans til barneigna og žar meš offjölgunar.

Žannig skerpast enn andstęšurnar gömlu og lķfseigu, fįtękt og rķkidęmi, hvaš sem lķšur hornsteinum lżšręšisins – upplżsingu og jafnręši allra manna til tękifęra. Vesturlandabśar hafa lokaš augum fyrir žvķ aš velferš žeirra er alls ekki sjįlfbęr heldur žrķfst ekki sķšur į stöšugu innstreymi aš utan inn ķ margslungin kerfin. Žannig į velferš okkar mešal annars rętur aš rekja til fįfręši og grķšarlegs stéttarmunar ķ žróunarlöndunum. Kröftum stórs hluta jaršarbśa er eytt ķ framleišslu hrįvöru, hluta og véla okkur til handa, sem viš svo hikum ekki viš aš henda į haugana illa eša lķtt nżttu, vegna žess hve ķmyndafręšin hefur nįš tökum į okkur – ekki sķst ķ skjóli žess hve dżr og hįtt skattlögš öll višhaldsžjónusta ķ velferšarrķkjunum er oršin.

Vegna žess hve illa er fariš meš varninginn og hann nżttur til skamms tķma, er vķtahringurinn sķfellt til stašar – krafan um nżjan, ódżran varning unninn śr lķtt skattlögšum hrįefnum, meš lķtt skattlagšri orku og lķtt skattlögšum vélum og afar ódżru vinnuafli žróunarlandanna. Vķtahringurinn lokast sķšan meš žvķ aš drjśgur hluti hins litla viršisauka žróunarlandanna fer til kaupa į ofurskattlagšri sérfręšižekkingu og hįtęknižjónustu hinna žróašri rķkja.

Ķhugum afleišingar žess į heimsvķsu aš viš tękjum aš skattleggja ķ meira męli nįttśrugęši, orku og hrįefni, en lękka aš sama skapi tekju- og neysluskatta. Ekki einungis olķa heldur einnig kol og mįlmar, timbur, fiskur, landbśnašarafuršir, jaršefni, jaršvarmi, vatnsorka – flest allt er heyrši undir slķka frumvinnslu myndi žį heldur stķga ķ verši. Vart yrši žó um beinar įlögur į landbśnašarvörur aš ręša heldur fyrst og fremst afnįm eša lękkun framleišslustyrkja, en į móti kęmi, į bśvörusviši sem öšrum svišum, aš śrvinnslukostnašur, kostnašur viš vinnuafl, myndi almennt lękka sem svaraši lękkun tekju- og neysluskatta. En almenn veršhękkun į orku og hrįefnum, samfara afnįmi framleišslustyrkja ķ landbśnaši, myndi almennt stušla aš hęrra heimsmarkašsverši og žróunarlöndin njóta góšs af ķ hęrri einingaveršum af śtflutningi sķnum, sem į hinn bóginn gerši žeim kleift aš hękka laun, efla framleišslu til eigin nota og sinna samfélagslegum verkefnum – lķkt og olķurķkin hafa einmitt tekiš aš gera, og hafa žau žó tępast haft til žess meiri tķma en aš talinn verši ķ įratugum en ekki ķ heilu öldunum, svo sem sum Vesturlanda geta stįtaš af.

Veruleg lękkun tekju- og neysluskatta – aš óbreyttum kaupmętti launa, žannig aš heildarlaun lękkušu almennt sem svaraši til lękkunar launatengdra gjalda og lękkunar viršisaukaskatts – myndi į hinn bóginn, gagnstętt įhrifum af aušlindagjöldum, hafa įhrif til stórfelldrar lękkunar į verši vöru og žjónustu, aš sjįlfsögšu mišaš viš virkt, heilbrigt samkeppnisumhverfi. En sér ķ lagi lękkun į verši višhaldsžjónustu myndi stušla aš bęttri endingu hluta, véla og tękja. Og meš žvķ aš hlutirnir entust lengur, žeim mun minna vęri sóaš af hrįefnum og orku, enda vęri žį hvort tveggja dżrara vegna hęrri skattlagningar. Til langs tķma litiš fęru žvķ hlutfallslega fęrri handarverk til nżsmķši hlutanna en hinu eldra og notaša vęri į hinn bóginn betur haldiš viš – m.ö.o. öll nżting myndi batna. Framleišslugeta heimsins nżttist žį žvķ fremur žeim žjóšum sem skemmra eru į veg komnar ķ nżtingu tękninnar, samfara žvķ aš śtflutt tękni- og sérfręšižekking gömlu išnrķkjanna til žróunarlandanna – sem eru oft einn dżrasti śtgjaldališur žeirra – myndi lękka ķ verši.

Įhrifin į heimsvišskipti yršu vķštęk. Žróunarlönd sem hafa byggt afkomu sķna į śtflutningi hrįvöru og lķtt unnins varnings fengju hęrri einingaverš, meiri viršisauka, af hverri framleišslueiningu – vegna hękkandi aušlindagjalda – žannig aš žó aš dręgi śr eftirspurn neyslurķkjanna eftir vöru žeirra fęru heildar-śtflutningstekjur žeirra sķst minnkandi. Žessi hreini, vaxandi śtflutningsaršur nżttist žeim mešal annars til kaupa į meiri sérfręšižekkingu og hįtęknižjónustu en įšur – vegna lękkandi launaskatta į Vesturlöndum – en ekki sķst til eflingar eigin žekkingu, eigin sérfręši og hįtękni, til aršbęrari veršmętasköpunar heimafyrir.

Žegar allt kęmi til alls myndi veruleg lękkun tekjuog neysluskatta, og žį sér ķ lagi į Vesturlöndum žar sem žessir skattar eru hęstir, samfara almennri įlagningu aušlindagjalda ķ heiminum, leiša af sér bętta nżtingu, og žar af leišandi sparnaš į fjölmörgum svišum, og heimsvišskipti myndu ķ meira męli mótast af raunverulegri žörf en ekki tilbśinni žörf, mótašri af ķmyndafręšingum.

 

Heimsmarkašir – heimsmarkašsverš

Sala į flestri hrįvöru vķšast hvar um heim tekur miš af heimsmarkašsverši į einn eša annan veg. Geta żmis svęšisbundin įhrif og hagsmunatengsl višskiptaašila žó skekkt veršmyndunina verulega. Žaš er samt ekki endilega svo aš söluvara fari inn į markašsgólf, sem er reyndar sjaldnast raunin ķ stórvišskiptum, en višskipti fara žį gjarnan fram ķ ljósi lżsingar į įstandi vöru, vinnslustigi og magni, aš teknu tilliti til žįtta er varša flutning, afhendingu o.fl.. Žį er žaš ekki sķšur svo aš kaupandi og seljandi semji sķn į milli įn aškomu markaša, en žį yfirleitt aš hafšri einhvers konar hlišsjón af almennu markašsverši. Ķ višskiptum skyldra ašila getur verš žó vikiš verulega frį raunhęfu markašsverši, enda blandast žį oft višskipti meš alls óskyldan varning eša žjónustu inn ķ kaupin, stundum ķ žvķ skyni aš dylja hiš opinbera eša ašra ašila um eiginlegt ešli kaupanna.

Frumvinnsla aušlinda er og išulega į sömu hendi og śrvinnsla žeirra, žannig aš erfišleikum getur veriš bundiš aš greina į milli hver sé hlutur hinna żmsu vinnslustiga ķ veršmętasköpuninni. Afkomu greina, hagnaši eša tapi, er žį gjarnan hlišraš til, frį einu vinnslustigi til annars, eftir įrferši, markašshorfum eša pólitķskum vęntingum. Žvķ vanžróašri sem rķki eru, hvort sem er ķ hefšbundnum, stjórnarfarslegum skilningi eša beinlķnis aš rķki sé ofurselt hagsmunum framleišenda eša kaupenda afuršanna, nema hvort tveggja sé, žeim mun erfišara veitist hinu opinbera aš leggja raunhęft mat į eiginlega afkomu framleišslugreina. Žaš getur žvķ reynst torsótt aš skattleggja hagnaš af hrįefnisvinnslu einni og sér, lķkt og žegar olķurķki taka til sķn hluta aršs af vinnslu sinni, og žaš reyndar afar stóra sneiš af köku. En žį er lķka um rķki aš ręša sem ķ krafti stjórnarfarslegs styrks og sterkrar samstöšu nį markmišum sķnum meš sértękri skattheimtulöggjöf um afar žröngt og afmarkaš framleišslusviš.

Fęst rķki hafa tök į aš beita slķkum verkfęrum, hvaš žį aš bśi yfir slķkum samtakamętti sem olķuśtflutningsrķkin innan vébanda OPEC, og hafa sum žeirra žó mįtt sjį sęng sķna śtbreidda. Žvķ aš hernašarógnin vofir sķfellt yfir taki žróunarrķki eitt feilspor, fari yfir strikiš.

Skattheimta olķurķkja snżr fyrst og fremst aš hagnaši olķuframleišenda, ķ grófustu drįttum eftir svipušum meginreglum og vķšast hvar eru višhafšar um skattlagningu fyrirtękja. Stóri munurinn er žó sį hve įlagningarhlutfalliš er miklu hęrra en flestur annar rekstur bżr viš, enda vegur olķuvinnslukostnašur oftast lķtiš af markašsvirši afuršanna. Heimsmarkašsveršiš helgast į hinn bóginn af framboši olķuvara, sem įkvaršast ekki sķst af samžykktum OPECrķkjanna į hverjum tķma, og hins vegar af eftirspurn olķuneyslurķkja.

Neyslurķkin heimta sķšan sķna skatta af sömu vöru en į afar frįbrugšinn og eilķtiš gamaldags mįta. Žį er vissulega ekki til aš dreifa neinskonar sértękri löggjöf um skatt į hagnaš olķuinnflutningsfyrirtękja heldur snżst innheimtan fyrst og fremst um mikla tollheimtu og įlagningu sérstakra vörugjalda.

Į hinn bóginn eru fjölmörg rķki dęmd til aš sjį jaršarbśum fyrir mergš hrįefna įn žess aš hafa nein tök į aš taka til sķn teljandi sneiš af kökunni, vegna žess hve flestar aušlindir jaršar eru dreifšar og stjórnarfar jafnt sem markašir ķ hinum żmsu löndum oft veikburša. Hagnašur af margvķslegri vinnslu rennur žį einfaldlega śr landi – til neyslurķkjanna, žar sem hagnašarins er żmist notiš beint ķ lįgu vöruverši eša óbeint meš įlagningu tolla eša vörugjalda sem žį renna til żmissa samfélagslegra verkefna, neytendum til hagsbóta.

Sé alvara į bak viš hinar żmsu grundvallarsetningar neysluveldanna um frjįlsa verslun og frjįls millirķkjavišskipti, sem ekki sķst skyldu kristallast ķ heilbrigšri samkeppni undir kjöroršum lögmįls um framboš og eftirspurn, žį hlżtur efling heimsmarkaša aš vera ofarlega į blaši, žannig aš rķkjum sé gert sem aušveldast fyrir og raunverulega mögulegt aš leggja gjöld į eigin framleišslu. En fjölmörg hinna vanžróašri rķkja hafa lķtil sem engin tök į aš leggja gjöld į bókhaldslegan hagnaš fyrirtękja, żmist vegna žess hve stjórnarfar er veikburša og stjórnvöld jafnvel undir hęli stórfyrirtękja eša į hinn bóginn aš eiginlegur hagnašur kemur fyrst og fremst fram ķ višskiptum meš framleišsluna eftir aš hśn er farin śr landi.

Einungis žaš eitt hve almannaskrįning og skrįning fyrirtękja er vķša gloppótt og ófullkomin į mešal žróunarrķkja gerir žeim erfitt fyrir meš rekstur skattkerfa er taka miš af almennri neyslu, tekjum almennings og hagnaši fyrirtękja, lķkt og gengur og gerist ķ žróašri löndum, fyrir utan žaš hve sjaldan er af miklu aš taka į mešal žorra almennings eša smęrri fyrirtękja. Aušlindagjöld myndu į hinn bóginn beinast aš tiltölulega fįum en oft stórum ašilum sem išulega mynda žó kjarna efnahagslķfs landanna.

Žeim mun rķkari skylda sem hrįefnisframleišendum vęri lögš į heršar meš aš selja vöru sķna į višurkenndum, opnum mörkušum, jafnframt žvķ aš sem skżrastar lķnur vęru dregnar milli frumvinnslu og śrvinnslu, žvķ frekar ęttu hin żmsu lönd, žróuš sem vanžróašri, möguleika į aš styšjast viš traustar markašsupplżsingar viš įkvöršun gjalda af framleišslunni. Stjórnvöld ķ hverju landi fyrir sig vottušu žį markaši sem žau treystu, innanlands sem utan, til aš hafa milligöngu um gjaldtöku af hrįvöruvinnslu sķns eigin lands. Gjaldtaka af framleišslunni vęri žannig fyrst og fremst hįš įkvöršun stjórnvalda ķ framleišslulandinu – en žį žvķ sķšur stjórnvaldsįkvöršunum neyslurķkis, vęri žaš annaš, sem er žó oftar en ekki raunin.

Hugsa mį sér aš įlagning vęri aš öllu jöfnu ķ hlutfalli viš hreint orku- eša hrįvöruverš – ž.e. söluverš fyrir įlagningu annarra hugsanlegra gjalda og skatta og aš teknu tilliti til umsżslugjalda markašar, flutningskostnašar o.fl. – eša į hinn bóginn aš gjaldiš tęki miš af magni, ž.e. žyngd eša rśmtaki vöru eša orkueiningum t.d. kola, raforku eša jaršvarma, allt eftir ešli vöru og ešli įlagningar, samkvęmt žvķ sem stjórnvöld ķ framleišslulandinu įkvöršušu.

Beinast liggur viš aš sjįlf neyslurķkin hefšu frumkvęši aš gjaldtöku af eigin orku- og hrįvöruframleišslu. Ķ staš aušmżkjandi styrkja og fjįrmagns-fyrirgreišslu Vesturlanda til handa žróunarlöndunum gętu fyrrnefndu rķkin snśiš žróuninni viš meš žvķ einu aš hękka aušlindagjöld heimafyrir en lękka jafnframt tekju- og neysluskatta. Af žvķ leiddi aš draga myndi śr óbeinni skattheimtu af framleišslu annarra žjóša, hvort sem birst hefur ķ hįum tekjusköttum af vinnu viš sölu og umsżslu varnings, sköttum af neysluverši varningsins eša ķ įlagningu tolla og vörugjalda. Ešlilegar undantekningar vęru žó vörur į borš viš olķu, įfengi og tóbak, sem sannarlega hafa ķ för meš sér mikinn samfélagslegan kostnaš sem rökrétt er aš neyslurķki męti meš įlagningu eigin gjalda.

Slķkt eigiš frumkvęši aušugustu rķkja heims myndi skapa hinum fįtękari rķkjum fordęmi er gjörbreytt gęti möguleikum žeirra til tekjuöflunar. Fyrir hvatningu og atbeina rķkisstjórna, žjóšžinga sem alžjóšažinga og hinna żmsu alžjóšlegu stofnana,14 vęri beinlķnis stušlaš aš hękkandi heimsmarkašsverši į hinum żmsu svišum orku- og hrįefnabśskapar žannig aš žróunarrķkin nytu góšs af ķ auknum skatttekjum, aušlindagjöldum, sem m.a. nżttust žeim til aš efla samgöngur, menntun og almenna verkžekkingu, sem į hinn bóginn skapar forsendur fyrir vexti eigin śrvinnslugreina og almennt forsendur fyrir žvķ aš rķki nįi styrkari stjórn į eigin mįlum.

 

Į vogarskįlum nįttśrgęša og neyslu

Hvort sem jįrn į ķ hlut eša fiskur, kol eša jaršvarmi, timbur, jaršgas eša vatnsorka, jaršvegsnįm eša land sem numiš er til ręktunar, žį mį eftir hinum żmsu mismunandi skattheimtuleišum stżra įsókn ķ afnot af hinum żmsu nįttśrugęšum og žar meš ķ rauninni auka veršgildi žeirra, til hagsbóta fyrir almenning. Žeim mun frekar sem višskipti fara fram į frjįlsum, višurkenndum mörkušum og afuršaverš eru eftir žvķ ljósari, žvķ gegnsęrri getur gjaldtaka veriš, hvort sem hreint afuršaverš er lagt til grundvallar eša hreinn hagnašur framleišenda, žó aš įvallt hljóti hvort tveggja aš hafa sķn įhrif viš įkvöršun gjalda.

Svo dęmi sé tekiš af fiskveišum žį mį binda ašgang aš mišum žvķ skilyrši aš afli sé seldur į višurkenndum mörkušum žannig aš ekki fari milli mįla aš greitt sé fyrir aflann hęsta fįanlegt verš į hverjum tķma. Sókn mį sķšan stżra meš įlagningu veišigjalds sem vęri įkvaršaš į hverjum tķma eftir tegundum og stęršarflokkum, allt eftir žvķ hvaš žętti ęskilegt aš veiddist af hverri fisktegund, meš tilliti til stęršar eša aldurssamsetningar. Ešli mįlsins samkvęmt vęri gjaldiš aldrei hęrra en svo til jafnašar aš sjįvarśtvegur hefši tök į aš skila hagnaši į viš hvern annan sambęrilegan rekstur. Žegar almenn rekstrarskilyrši vęru óhagstęš śtveginum, verš į ašföngum hįtt eša afuršaverš lįgt, og greišslugeta eftir žvķ minni, žeim mun lęgra vęri gjaldiš fyrir ašganginn aš mišunum. Aš öšrum kosti myndu allir tapa, śtvegsmenn missa įhuga į rekstrinum en fiskur ķ auknum męli verša sjįlfdauša. En žvķ meiri sem veišisóknin vęri, žeim mun hęrra vęri gjaldiš – eša žvķ hęrra eša lęgra af einstökum tegundum eša stęršarflokkum sem sóknin vęri meiri eša minni. Lķkt og t.d. stżrivextir sešlabanka – og vextir almennt – helgast af sókn ķ fjįrmagn.

Į samsvarandi mįta mį binda żmis afnot landgęša, svo sem vegna vatnsorkuöflunar, viš aušlindagjald, lķkt og Noršmenn hafa gert. Žį er fremur litiš til hagnašar af orkuvinnslunni eins og kemur fram ķ įrsreikningum framleišenda en aš afuršaveršiš, orkuveršiš, sé lagt til grundvallar eitt og sér, enda raforkumarkašir kannski ašeins annars ešlis en t.d. fiskmarkašir.15

Hvaša įlagningarleiš er nįkvęmlega valin hlżtur aš rįšast af fjölmörgu, svo sem af ešli framleišslunnar, ešli markaša, markašsašstęšum og ašgangi aš markaši, vinnslustigi og beinum og óbeinum įhrifum af vinnslu į nįttśruna, nįttśrulegum takmörkunum gęšanna, eignarhaldi og fleira. Žegar į allt er litiš hlżtur nišurstašan aš mótast af pólitķskum vilja, pólitķskri getu, pólitķsku samkomulagi um réttmęti skattheimtunnar – hvort sem sjįlft andrśmsloftiš į ķ hlut, olķa eša fiskur, jaršgas eša hveiti, maķs eša rķs, kopar, silfur, te, kaffi, sykur, įl, sśrįl, bįxķt, sojabaunir, sojaolķa eša sojamjöl, kakó, timbur, jįrn, stįl, zink, nikkel, tin, bašmull, bygg, hafrar, gśmmķ, blż, kol, jaršvarmi, vatnsorka, gręnmeti og įvextir, eša hvaš annaš sem flokka mį sem nįttśrleg frumgęši. En žaš eru einmitt žessi margvķslegu hrįefni og orkugjafar sem mynda stofninn aš svo marghįttušu śrvinnsluferli um alla jörš – ferli sem birtist ķ flestum athöfnum og višskiptum manna, framleišslu jafnt sem žjónustu af óendanlega fjölbreyttum toga. Žvķ er žaš, aš gjald sem greitt er į frumstigi, greišist įvallt aš lokum af neytendum, burtséš frį žvķ hversu einfalt eša flókiš ferli hefur annars mótaš neysluvöruna eša gert vöruafnot kleif.

Heimsmarkašsverš hefur fariš hękkandi į flestum svišum aš undanförnu, sérstaklega verš į olķu og mįlmum, en einnig hafa hin żmsu afuršaverš landbśnašar fariš mjög stķgandi. Skżringa er helst aš leita ķ aukinni eftirspurn eftir orku og hrįefnum ķ Asķu, ekki sķst ķ Kķna, og vaxandi eftirspurn į Vesturlöndum eftir landbśnašarafuršum til vinnslu į lķfefnaeldsneyti, ekki sķst ķ Bandarķkjunum.16 Heldur hallar žvķ nś um stundir į Vesturlandabśa į hinum żmsu vogarskįlum žó aš sannarlega vegi hin żmsu daglaun enn žungt mót hinum léttvęgari hrįvörutonnum.

Hękkandi verš į żmsum landbśnašarafuršum hefur annars ekki sķst komiš illa nišur į mörgum ķbśum žróunarlandanna, enda skila hękkanirnar sér oft illa til frumframleišenda, eša į hinn bóginn aš neytendur ķ žróunarlöndunum hafa ekki bolmagn til aš gjalda sama verš og t.d. spįkaupmenn eša framleišendur lķfefnaeldsneytis. Žį er óvķst aš rķkissjóšir landanna, fyrir hönd almennings, hafi umtalsveršan hag af hękkununum, hvort sem landbśnašarvörur eša mįlmar eša ašrar hrįvörur eiga ķ hlut, svo vanmegnug sem skattheimta žróunarlandanna oft er, enda rennur gjarnan drżgstur hluti hagnašarins til stórframleišenda sem oft og einatt eru nįtengdir śrvinnslu og vörudreifingu vķša um heim žar sem skattheimta af neyslu, vinnslu, sölu og hagnaši er mun skilvirkari.

Margt žarf žvķ aš haldast ķ hendur ef hękkandi verš į hrįefnum į aš skila sér ķ aukinni hagsęld framleišslulandanna. Įlagning aušlindagjalda žarf aš fara fram meš sem jöfnustum stķganda vķšast hvar um heim, žó ekki hrašari en svo aš fyrirtękjum gefist fęri į aš laga sig aš breytingum og aš sem minnst misvęgi skapist milli landa. Žį žarf aš tryggja aš žróunarrķkin verji aušlindatekjum sķnum til styrkingar innvišum landanna, til bęttra samgangna og upplżsingažjónustu, bęttrar menntunar og verkžekkingar, bęttrar heilbrigšisžjónustu – jafnframt žvķ aš žau stušli aš öflugum, opnum mörkušum, sem varšir séu fyrir spį-kaupmennsku – žannig aš fyrirtęki, innlend sem erlend, sjįi sér raunverulegan hag ķ aš byggja upp žróašri vinnslu og vörudreifingu innan landanna sjįlfra fremur en aš žau byggi į śtflutningi til gömlu neysluveldanna fyrst og fremst. Hinar żmsu landbśnašarafuršir annars og žrišja heims landanna hljóta žó aš fį aukiš vęgi ķ śtflutningi samfara žvķ aš velferšarrķkin lękki verndartolla sķna gagnvart žeim og dragi śr nišurgreišslum eigin afurša.17

Stęrstu lönd jaršar eru flest rķk aš nįttśrugęšum, einfaldlega vegna žess hve žau nį yfir vķšfešm svęši og nįttśra žeirra er žar af leišandi yfirleitt fjölbreytt. Aušlindum er hins vegar žeim mun meira misskipt sem lönd eru minni, allt eftir žvķ hvernig nįttśrufari žeirra er hįttaš. Žannig mį Ķsland kallast rķkt af aušlindum, meš öll sķn gjöfulu fiskimiš, miklu vatnsorku og jaršhita, og mį landiš ķ raun kallast įgętlega sett meš ręktarlönd og bithaga, a.m.k. mišaš viš ķbśafjölda, į mešan Danmörk mį kallast fremur fįtęk aš flestum nįttśrugęšum nema frjósömu landi, svo sem įšur er į minnst, auk žess sem landiš er minna og mun žéttbżlla en Ķsland og žvķ minna til skiptanna af gęšunum.

Ķslendingar eiga žvķ hęgt um vik meš aš sżna verulegt frumkvęši aš breyttum įherslum skattheimtu, meš umtalsveršri lękkun tekju- og neysluskatta mannaušs en žvķ meiri hękkun gjalda af aušlindum sķnum, į mešan Danir eru bundnir ķ flesta skó ķ slķkum efnum. Svo vill žó til aš Danmörk heyrir til einni af stęrstu efnahagsheildum jaršar, Evrópusambandinu, žar sem margvķslegrar tilfęrslur hafa tķškast milli ašildarrķkjanna frį upphafi. Og žį žvķ fremur sem landamęri rķkjanna munu opnast meir, žeim mun heildręnni sjónarmiš munu rįša skattheimtu jafnt sem śtdeilingu skatttekna aš vęnta mį, ekki sķst ķ ljósi žess hve augu manna eru aš opnast fyrir žvķ hve vķštęk, hnattręn įhrif geta leitt af einstökum og jafnvel mjög svęšisbundnum athöfnum manna.

Ef ekki į illa aš fara, hljóta rķki heims aš móta meš sér sameiginlega stefnu um aušlindanżtingu jaršar. Takist žeim žaš, jafnt į alžjóšažingum sem į žjóšžingum sem į hinum żmsu žingum bandalagsžjóša, žį er varla įstęša til aš óttast aš Danir muni liggi ķ žvķ fremur en ašrar žjóšir, stęrri eša minni, sem bśa aš frekar fįbrotnum nįttśrugęšum en žeim mun meiri fęrni til aš hanna og vinna śr jaršargróšanum fullmótašar vörur og eiga višskipti meš žęr.

 

Ķsland og umheimurinn

Heildartekjur rķkis og sveitarfélaga į Ķslandi voru nįlęgt 500 milljöršum króna įriš 2006, sem skagar hįtt upp ķ helming af vergum žjóšartekjum en nemur heldur lęgra hlutfalli af vergri landsframleišslu. Žar af nįmu tekjutengdir skattar og gjöld hartnęr 2/5 hlutum – ž.e. tryggingagjöld og almennur tekjuskattur, sem einnig felur ķ sér śtsvar. Sé fjįrmagnstekjuskattur jafnframt reiknašur meš, įsamt skatti af hagnaši fyrirtękja (sem strangt til tekiš mį lķta į sem hluta af tekjuskatti eigenda), er nęrri žvķ um helming af öllum tekjum hins opinbera aš ręša.18

Almennir neysluskattar, sem kalla mį óbeina tekjuskatta į neytendur, vógu vel rśman fjóršung af öllum tekjum hins opinbera sama įr, 2006, žar af skilaši viršisaukaskattur nęrri 120 milljöršum króna og almenn vörugjöld hįtt ķ 20 milljöršum. Žetta hlutfall liggur nś trślega sem nęst fjóršungi eftir lękkun viršisaukaskatts af matvęlum o.fl. ķ fyrra. (Sértęk skattheimta, svo sem af ökutękjum og olķuvörum, er ekki talin hér meš, enda um aš ręša gjöld aš mestu afleidd af notkun varningsins, aš langmestu leyti vegna samgöngumįla.)

Af žessu mį sjį hve hin żmsu launatengdu gjöld og neysluskattar vega žungt ķ afkomu hins opinbera – eša samanlagt į bilinu 2/3 til 3/4 af heild, eftir žvķ hvort, eša aš hve miklu leyti, skyldi telja meš skatt į fjįrmagnstekjur og į hagnaš af rekstri. En sé mišaš viš efri mörkin, 3/4, žį er um aš ręša įžekkt hlutfall og gildir um skatttekjur olķuaušugustu rķkja af aušlindum sķnum mót öšrum tekjum, sem mest megnis felast ķ tollum og leyfisgjöldum og arši hins opinbera af fjįrfestingum, en tekju- og neysluskattar į almenning koma žar vart viš sögu og įlögur į innlendan rekstur vega sįralķtiš. (Um skatttekjur olķuaušugasta rķkisins, sjį nešanmįlsgr. nr. 10)

Hvaš varšar réttmęti žess aš leggja hlutfallslega mjög hįa skatta į aušlindir, langt umfram śtgjöld hins opinbera vegna nżtingar sömu aušlinda, žį liggur svar Noršmanna nokkuš ljóst fyrir hvaš varšar olķuśtveg žeirra:

Mynd 1. Nokkrar lykiltölur varšandi norskan olķuśtveg įriš 2006 19

Į mynd 1 mį sjį aš olķuśtvegur myndar um fjóršung af landsframleišslu Noršmanna en skilar jafnframt góšum žrišjungi heildartekna rķkissjóšs, žrįtt fyrir aš hreinn stofnkostnašur og rekstrarkostnašur olķuvinnslu ķ Noršursjó og almennt į höfum śti sé talsvert meiri en yfirleitt er raunin ķ hinum olķuaušugu rķkjum viš Persaflóa.

Ķ ljósi žess hve OPEC, samtök olķuśtflutningsrķkja, hafa haft mikil įhrif į heimsmarkašsverš olķu, ķ krafti stęršar sinnar ķ olķuvišskiptum, reyndar óbeint og einvöršungu meš takmörkunum į eigin olķuvinnslu, žį er athyglisvert hve hin minni olķurķki, eins og Noregur og Bretland, hafa notiš góšs af – en ein og sér hefšu žau sįralitlu getaš rįšiš um heimsmarksverš į olķu, ekki frekar en aš Ķslendingar einir į bįti hefšu tök į aš stżra framboši į fiski ķ heiminum, og žar meš heimsmarkašsverši, nema į afar takmörkušum svišum.

Ef framleišslutakmarkanir hefšu nęr engar veriš ķ heiminum, hvorki af hįlfu OPEC, Noršmanna né annarra, žį hefši heimsmarkašsverš olķu haldist lįgt samfara óheftu framboši, svo lengi sem einhverja aušunna olķu vęri aš fį. Hreinn įbati olķurķkjanna vęri žį lķtill sem enginn og margur almśginn jafnvel enn į eyšimerkurgöngu en ekki į leiš til bęttra lķfskjara. Olķuneyslurķki heims hefšu ķ raun haft sįralķtinn hag af, ef nokkurn, enda hefši hagnašinum veriš eytt jafnóšum meš žeim mun orkufrekari vinnslu og eyšslufrekari vélum en viš žekkjum žó nś, en mengunin vęri eftir žvķ meiri, sśrari og svartari. Žjóšir heims stęšu jafnframt frammi fyrir hreinni olķužurrš, auk žess sem gróšurhśsaįhrif vofšu yfir miklum mun geigvęnlegri, og eru žó ei litlar blikur į lofti.

Reyndar alls burtséš frį gróšurhśsaįhrifum fyrirfinnast vart žau nįttśrugęši sem ekki eru hinum żmsu takmörkunum hįš, ef ekki af hęttu į aš žau gangi til žurršar į nęstu įratugum eša öldum, žį ekki sķšur ķ ljósi umhverfisspjallanna sem leiša af óheftri nżtingu gęšanna. Įhrifin af išnvęšingu jaršarbśa hafa enda veriš žvķ meiri sem žau hafa tekiš skemmri tķma – tķma sem nįnast mętti kalla örtķma į dagatali bśsetu hér į jörš. Į örskömmum tķma hefur veriš gengiš svo nęrri mörgum aušlindum jaršar, aš ekki bara į nįttśrufeguršin undir högg aš sękja heldur sumar rętur menningar margra žjóša heims – ręktarland og bithagar, veišilendur, skóglendi, fiskimiš, tjarnir, vötn, įr og lękir, ferskvatn, vatnsorka, jaršvegur, mįlmar, steinefni, sölt, kol, olķa, jaršgas og jafnvel jaršvarmi – žó sannarlega ķ mismiklum męli sé.

Er žó ekkert lögmįl hér ķ heimi sem męlir gegn žvķ aš takmarka afnot nįttśrugęša meš gjaldtöku, gjaldheimtu, skattheimtu – meš tilliti til hįmarksafraksturs og langtķmanżtingar, į męlikvarša langtķmabśsetu į jörš. Ekki frekar en aš stjórnvöld ķ hinum żmsu rķkjum geti tališ sig vera knśin įfram af einhvers konar skattheimtulögmįlum, hvaš žį mannréttindalögmįlum, er žau leggja įlögur sķnar į mannaušinn, vinnuafliš, fyrst og fremst. Eša hvers męttu sķn žį sjįlf nįttśrulögmįlin – hvers skyldu žau žį gjalda ef žau tękju yfir öll völd og manna rįš?

______________________________

ķ mars 2008

 

 

Tilvķsanir

  1. Hannes H. Gissurarson 2007; Stefįn Ólafsson 2007

  2. Indriši H. Žorlįksson 2007

  3. Um sovéskt skattkerfi, sjį m.a. Holzman, F. D. 1955, t.d. kaflann „Choice among Sources of Finance“ bls. 230

  4. Um skattapólitķk Lošvķks 14, eša öllu heldur pólitķk Colberts, hans helsta rįšgjafa, sjį m.a. Wikipedia, The Free Encyclopedia: Louis XIV of France, http://en.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_of_France

  5. Lśkas gušspjallamašur, 12:32

  6. Adam Smith 1759, grein I.I.1

  7. Indriši H. Žorlįksson 2007, bls 23

  8. Hannes H. Gissurarson 2007, nešanmįlsgr. nr. 4, bls 141

  9. Sjį t.d. Wikipedia, The Free Encyclopedia: One Child Policy, http://en.wikipedia.org/wiki/One-child_policy

  10. Sjį t.d. Encyclopędia Britannica, Online: Saudi Arabia > Economy > Labour and Taxation. „Roughly threefourths of government revenues are derived from the proceeds of oil exports. Remaining revenues are raised through tariffs, licensing fees, and the proceeds of government investments. Foreign companies are required to pay an income tax, but exemptions are often granted. Saudi citizens are required to pay the zakat, an obligatory tax on Muslims that is used to help the less fortunate in society.“ – Zakat, sem leggst einungis į hįtekjur, nemur um 2,5% ķ SaudiArabķu. SaudiArabķa er eina rķki mśslima sem gerir zakat aš lögformlegri skattskyldu, en samkvęmt Kóraninum gildir annars almennt ķ mśslimskum löndum aš aušmenn lįti fé af hendi rakna til stušnings fįtękum

  11. Eric Hobsbawm 1994/1999, sjį m.a. 2. hluta, bls 238: Gullöldin

  12. Sunday Times, netśtgįfa – TimesOnline 2007

  13. OPEC Annual Statistical Bulletin 2006

  14. Auk almennra samtaka į borš viš Sameinušu žjóširnar (UN) mętti nefna Efnahagsog framfarastofnunina (OECD), Alžjóšavišskiptastofnunina (WTO), Alžjóšabankann og Alžjóšaframfarastofnunina (IBRD & IDA), Alžjóšagjaldeyrissjóšinn (IMF), Matvęlaog landbśnašarstofnun SŽ (FAO), Alžjóšlega tollasamvinnurįšiš (WCO) og Endurreisnarog žróunarbanka Evrópu (EBRD)

  15. Skżrsla aušlindanefndar 1999. Sjį m.a. grein Žorkels Helgasonar, Skattlagning orkufyrirtękja ķ Noregi, og grein Tryggva Felixsonar, Umhverfisgjöld og umhverfisskattar

  16. World Development Report 2008: Agriculture for Development. Sjį t.d. Focus B: Biofuels: the promise and the risks, bls. 70

  17. World Development Report 2008: Agriculture for Development. Sjį m.a. 4. kafla: Reforming trade, price, and subsidy policies, bls. 96

  18. Fjįrmįlarįšuneytiš, Hagtölur. Almennt yfirlit yfir tekjur og gjöld hins opinbera – rķkis og sveitarfélaga – er aš finna undir lišnum Žjóšhagsreikningauppgjör, http://www.fjarmalaraduneyti.is/hagtolur/nr/619. Almennt um skatta į Ķslandi, sjį m.a.: Indriši H. Žorlįksson 2007, Hannes H. Gissurarson 2007, Stefįn Ólafsson 2007

  19. FACTS The Norwegian Petroleum Sector 2007. 1 kafli – The petroleum sector – Norway’s largest industry. FACTS 2007 geymir annars ķtarlegt yfirlit yfir norska olķuišnašinn ķ fjölmörgum köflum og greinum

 

Heimildir

Encyclopędia Britannica, Online: Saudi Arabia. http://search.eb.com/eb/article-259144

FACTS The Norwegian Petroleum Sector 2007. Śtg. 2007, Norwegian Petroleum Directorate og Ministry of Petroleum and Energy. http://www.faktaheftet.no/en/Publications/Facts/Facts-2007/

Fjįrmįlarįšuneytiš, Hagtölur, http://www.fjarmalaraduneyti.is/hagtolur/

Hannes H. Gissurarson 2007. „Jöfnušur og sanngjörn skattlagning,“ Stjórnmįl og stjórnsżsla, 2. tbl. 3. įrg.

Hobsbawm, Eric 1994/1999. Öld öfganna. Saga heimsins į tuttugustu öld [1914/1991], Reykjavķk 1999, Mįl og menning.

Holzman, F. D. 1955. „Financing Soviet Economic Development,“ Capital Formation and Economic Growth, Princeton University Press, 5. hluti bls. 227288. Greinin er til ķ heild sinni į veraldarvefnum: http://www.nber.org/chapters/c1306.pdf

Indriši H. Žorlįksson 2007. „Skattapólitķk. Er skattkerfiš sanngjarnt og hvernig nżtast ķvilnanir žess?“ Stjórnmįl og stjórnsżsla, 1. tbl. 3. įrg.

Lśkas gušspjallamašur. „Lśkasargušspjall,“ Biblķan, Reykjavķk 1981, Hiš ķslenska biblķufélag.

OPEC Annual Statistical Bulletin 2006. Śtg. 2007, Organization of the Petroleum Exporting Countries http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm

Skżrsla Aušlindanefndar 1999. Reykjavķk 1999, Forsętisrįšuneytiš,

http://www.forsaetisraduneyti.is/utgefid-efni/nr/19

Smith, Adam 1759. „The Theory of Moral Sentiments,“ endurpr. įn įrtals, Library of Economics and Liberty, http://www.econlib.org/library/Smith/smMS.html

Stefįn Ólafsson 2007. „Skattastefna Ķslendinga,“ Stjórnmįl og stjórnsżsla, 2. tbl. 3.įrg.

Sunday Times, netśtgįfa – TimesOnline 2007: „Alan Greenspan claims Iraq war was really for oil,“ http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article2461214.ece

Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/

World Development Report 2008: Agriculture for Development. Washington 2007, The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank, http://go.worldbank.org/LBJZD6HWZ0

 

 

 

Greinin Réttmęti skattheimtu birtist fyrst ķ veftķmariti stjórnsżslustofnunar Hįskóla Ķslands, Stjórnmįl og stjórnsżsla, 1. tbl. 4. įrg. 2008, ķ flokknum Erindi og greinar.

 

Į hverfanda hveli:

Aš ašhafast – aš ašhafast ekki

Réttmęti skattheimtu

Jeppi barón og hiršin hans

Kjarnešlisfręši skattalaga

Skattlendur jaršar og jaršargróšinn

 

prenta skjal

Rómanza: heim į kvist