< hverfanda hveli

rni B. Helgason

 

A ahafast a ahafast ekki

Mrg eru andlit nlendustefnunnar

 

 pumveldin 19. ld: Skipting kkunnar


ER herfrin gllu? spuri Morgunblai tarlegri frttaskringargrein um teppalagningu og fleira Afganistan egar sasta afr hinna velmegandi landa gegn rkinu st sem hst ein hin sasta r margra.

Samkvmt texta vi nkvmar skringarmyndir me greininni tki a fimm manna hfn fullkominnar teppalagningarvlar aeins innan vi mntu a leggja teppisbt sem ekti um a bil 3ja klmetra langt og 800 metra breitt belti, sem svarar nokkurn veginn til ess a bturinn klddi alla Viey. Samkvmt v tki a aeins rtt innan vi viku a btasauma allt sland.

ri 1965 lt Ronald Reagan hafa eftir sr blaavitali, a t htt vri a vera a bollaleggja um einhverja margra ra vist frumskgum Vetnam egar Bandarkjamenn gtu malbika landi eins og a legi sig, og strikamla a blastum jafnframt, og engu a sur haft sig heim fyrir jl. Voru ekki nema tveir og hlfur mnuur til stefnu a kasta mtti hinstu jlakvejunni Vetnam.

egar Japanir ruust vi tveimur ratugum fyrr, voru tv valin svi teppalg me um 3ja slarhringa millibili um a bil sekndu hvort. aeins rfum andartkum fllu lka margir breyttir borgarar valinn og allir slendingar.

Hugmyndin a baki teppalagningu er ekki n af nlinni innan herfrinnar. Tilgangurinn er vinlega s sami, a valda skelfingu rum vinarins og lama barttuandann. Mannfall getur ori skaplegt, lkt og Japan og Vetnam. Tilganginum var n Japan, en Vetnam ekki, ef til vill vegna ess a ekki var fari a rum kvikmyndaleikarans, heldur einungis btasauma me napalmeitri og sprengiregni, en mannflk ekki steikt upp r geislavirku biki.

nlendutmanum hfu Bretar ann httinn a teppaleggja heilu landbnaarhr margra lendna sinna og lepprkja me valma. Me pum, sem eir uppskru, a vopni, teppalgu eir san Kna og nutu til ess dyggrar astoar Frakka, Portgala, Bandarkjamanna og fleiri ja. Tilgangurinn a valda skelfingu meal Knverja og lama bartturek eirra nist fyllilega.

Breski stjrnmlamaurinn og heimspekingurinn Edmund Burke sem uppi var 18. ld barist gegn eirri vanviringu sem bresk stjrnvld og krna sndu jafnan hinum undirokuu jum. Or hans fengu ltinn hljmgrunn, svo sem sagan snir og sannar; helst a gkynja haldsmnnum tti sta til a vitna or hans helgum dgum og tyllidgum, tt eir jafnan gagnstan hug sndu verki dagana virku.

Elsabet II fyrir Gus n drottning Stra-Bretlands og Norur-rlands og annarra rkja sinna og jararparta, hfu samveldisins og verndari trarinnar hennar htign hlt drlega veislu til heiurs Jrdanukonungi dgum Afganistanstrsins og tti sta til a dusta af heimspekingnum ryki. Vildi hn n til stunings agerunum Afganistan hvetja flk af llum trarbrgum til a tryggja, a haturshugur, tti og skemmdarfsn ni ekki tkum okkur mnnunum sagi me dlti versagnarkenndum orum Edmunds Burke: A gu flki vri s ein nausyn brn, vildi a efla sigurgngu hins illa, a ahafast ekkert.

 

Rtur hins illa

Langalangmmu Elsabetar, Viktoru drottningu, var eitt sinn sent brf fr Kna, fr Lin Tse-hs, srlegum fulltra Knakeisara fkniefnamlum. Eiturlyfjakngar voru langt komnir me a leggja landi a ftum sr. Viktora var n rtt um tvtugt og hafi nokku nlega teki vi krnunni. Lin Tse-hs hafi einsett sr a upprta fkniefnavandann me llum rum, og var eitt eirra a skrifa hinni ungu drottningu etta brf. Hvort hn hefur nokkurn tmann fengi a sj a er nnur saga, hugsanlega hafa rgjafar hennar ekki tali a hlfgeru barninu hollt a sj til sn hfa sem eiturlyfjadrottningar.

annars fremur vinsamlega oruu brfi snu, sem er upp nokkrar sur, og eftir a hafa akka drottningu mis g samskipti sem tekist hefu milli Breska heimsveldisins og Kna, spyr hann hana hreinskilnislega hva li samvisku hennar. Sr hafi veri tj a stranglega vri banna a reykja pum landi hennar, sem sndi a fullur skilningur vri v hve pumneysla vri skaleg. En fyrst ekki vri heimilt a vinna landi hennar slkan miska, v sur skyldi hn heimila a gagnvart rum lndum og hve miklu sur gagnvart Kna! Ea selji Knverjar til annarra landa einhvern arfa? leyfi hinn knverski fkniefnalgreglumaur sr a spyrja drottningu. Kmust erlend rki af einn dag n knverska tesins ea rabbarbarans? Hversu margir barbarar Vesturlndum myndu ekki la skort ef Knverjar tkju fyrir slk viskipti? Ea tkju fyrir tflutning silki, sem vri nausynlegt til a vinna r ull og hr ga vefnaarvru?

hinn bginn, hva uppskri Kna fyrir tflutningsvrur snar, og nefnir hann til vibtar kandssykur, engifer, kanel, atlasksilki og margskonar knavru. Einungis eintmt glingur og glys. Og fyrst svo vri, hvaa erfileika gti a baka Knverjum tt eir lokuu landamrum snum og stvuu ll viskipti? Hver yri hagur ykkar ? Varningurinn sem i flytji n t fr Kna uppfyllir ekki einungis ykkar eigin arfir, heldur eigi i einnig kost a vinna r honum margvslega vru og selja rum jum me margfldum hagnai. Jafnvel tt i versluu ekki me neitt pum, vri hagur ykkar samt margfaldur. Hvernig fi i af ykkur a bja vru sem verur rum a meini, v augnamii einu a svala ykkar sejandi grafkn?

Indlandi einu, stum undir stjrn hennar htignar, eins og Bengal, Madras, Bombay, Patna, Benares, Malwa, vri n valmi rktaur fr einni hinni til annarrar, svo langt sem auga eygi, benti fkniefnalgreglumaurinn drottningu . Legi dauninn af eitrinu um himininn og skelfdi andana. v ekki fremur a rkta hollt korn og skera rtur hins illa? Og njta stunings andanna.

Og hinn keisaralegi erindreki fkniefnavandans Kna leggur jafn einlgt mat gufrilegt sinni landi drottningar sem verslunarmta og viskipta, og virist ar einnig msum hntum kunnugur: Okkur hefur borist til eyrna, segir hann, a yar hvelborinn drottinn s ggjarn og vnn. Segjum n sem svo a flk kmi til Englands annars staar fr og byi pum falt og ginnti flk ykkar til a kaupa a og reykja. reianlega fengi ykkar hvelborinn drottinn v megnustu beit og tki a afar nrri sr. A sjlfsgu vilt ekki gera rum a sem ekki vilt a arir r gjri.

 

Gravegurinn mikli

Fyrstu kynni Knverja af pum m rekja til tyrkneskra og arabskra kaupmanna sem hfu a versla me a um sund rum fyrr. Var a lngum nota fremur litlum mli og aallega sem deyfilyf vi srsauka, anga til 16. ld a s siur indna Norur-Amerku a reykja tbak tk a berast um alla jr, og einnig til Kna. Fundu glggir reykingarmenn t a pum bland vi tbaki ppunni yki hrifin til muna. Undir verndarhendi enska Austur-Inda Verslunarflagsins, skjli krnunnar hfus Breska samveldisins og verndara trarinnar hverjum tma og vert ofan ll bnn knverskra stjrnvalda, jkst n innflutningur pum hrum skrefum, ekki sst fr Indlandi. nnur vestrn rki lgu ekki lii snu og sttu talsvert ennan graveg, ar meal Bandarkin, sem versluu jfnum hndum me tyrkneskt sem indverskt pum allt nafni frjlsrar verslunar, eins og tamt var a ora a.

a er ri 1839, a Lin Tse-hs ritar drottningu brfi. Er hann nlega kominn til borgarinnar Kanton vi Perlu suaustanveru Kna, og n einni helstu mist utanrkisverslunar Knverja.

Eftir margfaldar vivaranir til kaupmanna og bresku herstjrnarinnar, og eins til landa sinna sem tt tku hinum lglegu viskiptum, hafi essi skelegga fkniefnalgga keisarans lti til skarar skra, jafnt Linton eyju Kantonfla, einni helstu umskipunarhfn pumsmyglara, sem vruhsum enskra Kantonborg. tu brfi tjir hann drottningu viskiptanna samviskusamlega a hann hafi n gert upptkar og lti eyileggja einu bretti 20.183 byrur af pum. En byrur voru kistur kallaar sem m.a. korn, mjl og annar varningur var fluttur milli landa.

etta svarai til um hlfs rs innflutnings essum tma, ea sem nemur um 1.200 tonnum af efninu, sem jafngildir 3/4 hlutum rsframleislu mesta pumrktanda heimi vorum dgum, Afganistan, a mati CIA. essum tma hefu essar tuttugu sund byrur ngt til a svala pumrf margra milljna Knverja eitt r. Me flknum ntmaaferum mtti vinna r v um 120 tonn herns sem dygi til rsins handa tugum milljna manns. Neytendur komu ekki sst r yfirstttum, ar sem erlendra hrifa gtti mest, og kaupgetan var mest, svo lengi sem eir ekki heltust r lestinni, dauir r dpinu, lkt og nlega hfu ori rlg sonar keisarans, ellegar a lni lki annan htt vi og eir kannski ynnu sig upp a vera gtursiskanddatar.

pumkaupmenn su sitt vnna og f n augasta eyjunni Hong Kong, skammt austur af mynni Kantonfla, sem kjrinni mist fyrir athafnir snar. Hfn var ar afbragsg og hentug til a umskipa pum og rum nlenduvrum, sem leynt skyldu fara, r kaupskipum um bor knverska smyglkugga. Kaupskipin gtu a v loknu siglt reitt inn flann og upp Perlu til Kantonborgar og aallega me lglegan varning innanbors.

Hong Kong tti eftir a vaxa og dafna, fyrst framan af sem ein helsta mist fkniefnaviskipta heiminum. Til marks um vaxandi rangur viskiptanna skiptu pumneytendur Kna ori tugum milljna undir lok 19. aldar. Knverskt stjrnkerfi var ori lama enda ramenn einungis strengjabrur hndum postula frjlsrar verslunar, aallega kristinna. 20. ld var Hong Kong slk mist almennra heimsviskipta, svartra sem hvtveginna, a varla hefur verslunarvald veri miklu samanjappara og meira heiminum fyrr en New York deildin skkai llum Babelsturnum veraldarsgunnar me vgslu World Trade Center himnakljfanna undir lok 8. ratugar aldarinnar.

 

pumstrin pumverslun lgleidd

Lin Tse-hs lkur skrifum snum me srri bn til hennar htignar um a hafa hemil hinum gulausu, barbarisku kaupahnum lands hennar og binda endi pumverslunina. En allt kom fyrir ekki. Brfi til Viktoru drottningar bar engan rangur. egar arna var komi sgu, ri 1839, nam innflutningur pum um 40 sund byrum ri, fr v a telja aeins rtt um 200 byrur gri ld ur. Var pumvandinn egar orinn slkur, a ri 1729 s Yung-cheng, verandi keisari, sig kninn til a banna me llu slu pums sem og a reykja a. Kom a fyrir lti sem og nnur pumbnn arftaka hans.

Hvort sem a tti a heita svar Breta vi agerum hins knverska fkniefnalggslumanns ea vi tu brfi hans til drottningar, nema hvort tveggja vri, hfu eir n sitt Fyrra pumstr, sem svo hefur veri nefnt og eir hu vi Knverja runum 1839 til 1842. v lyktai me nauungarsamningum. Knverjar skyldu gjalda har strsskaabtur og meal annars afsala sr fimm hfnum til Breta ar sem eir gtu bi reittir og stunda sn frjlsu viskipti. Var Hong Kong ar meal. Breskir borgarar skyldu heyra undir bresk lg og breskan rtt. ess var lka skammt a ba a arar vestrnar jir geru samsvarandi krfur og fengu eim ekki sur framgengt. Enn var pum ori kvenu lti heita banna a knverskum lgum en fyrir rrki tlendinganna var heimamnnum hinn bginn gert nr kleift a framfylgja eim.

ri 1856 geri lgreglan Kanton tilraun til a yfirtaka kaupskipi Arrow, sem var eigu Knverja og manna Knverjum en skr breskt og sigldi undir breskum fna. Var hfnin sku um smygl og vkingaskap. Bretar brugust umsvifalaust vi og sendu flotadeild upp Perlu til Kanton. Frakkar sendu einnig a bragi hersveit vettvang, reyndar undir v yfirskini a knversk stjrnvld hefu lti aflfa franskan kristinboa Kna. Rssar og Bandarkjamenn biu tekta og sendu einungis diplmata sna til a fylgjast me, hafa tali sinn vitjunartma tpast kominn.

Seinna pumstri var hafi. A rmlega ri linu hfu Frakkar hernumi Kantonborg. Nokkrum mnuum seinna hldu herir eirra inn eina af helstu hafnarborgum Kna, Tientsin, skammt suur af Peking. Knverjum var enn rngva til samninga, n meal annars um a opna tu hafnarborgir til vibtar og enn me skilmlum um rtt erlendra borgara til a eiga ar bsetu og stunda viskipti a eigin getta, auk ess sem yfirr Knverja yfir hinum msu landssvum voru mjg takmrku ea ger a engu. Slsuu Bretar einnig undir sig skagann sem liggur a Hong Kong, auk nrliggjandi eyja. skyldu vestrnir erindrekar hafa heimild til a dvelja Peking og kristinboar vera frjlsir fera sinna um landi allt, svo ftt eitt s nefnt. A samningi essum loknum tti vesturveldunum ekki ng a gert, heldur knu Knverja feinum mnuum seinna til a afltta me llu banni vi verslun me pum.

Seinna pumstrinu, ea rvarstrinu, sem svo var kalla eftir kaupskipinu Arrow, var ekki ar me loki, v a Knverjar ruust vi a stafesta nauungarsamninginn. a neyddust eir til a gera ri 1860 me undirritun Pekingsttmlans svonefnda, me bobera kristnidms og frjlsra eiturlyfjaviskipta yfir hfum sr, gra fyrir jrnum, sem hfu teki Peking herskildi og meal annars brennt sumarhll keisarans til grunna.

 

Herfrin gllu ea fjlmilafrin?

pumvandinn var a lokum a mestu upprttur Kna. Var hlium jafnframt skellt ls fyrir frekari hrifum vestrnna kaupahna me v Knverjar kusu a teppaleggja land sitt me kommnisma. Alan rs aldrei upp fyrir sakir rsargirni heldur fyrir oli jninganna, varai Edmund Burke hfingjana vi, hartnr tveimur ldum ur, en fkk engan hljmgrunn, og virist ltinn f enn.

N, egar eiturlyfjavandinn brennur eigin skinni, hamast rkustu jir heims hinum ftkustu. Afganistan hefur lngum veri rlka af fkniefnabarnum til a sj eim fyrir pum, mikilvgasta hrefninu til framleislu herns. Valmarkt vegur ori yngst landbnaarframleislu jarinnar, sem er langstrsti atvinnuvegurinn. Tk Afganistan forystuna essum efnum fyrir feinum rum af Myanmar, sem ur ht Burma. Bi lndin voru lngum lepprki Breta ea undiroku af eim einn ea annan htt. Hafa au veri langsamlega strstu framleiendur pums heiminum san vestrn stjrnvld httu a stula opinberlega a rktun ess Indlandi, Kna og var um lnd.

Fjlmilar, mlbundir af vli herfringa, lsa fyrir okkur strsrekstri strjanna vsindalegri hnotskurn. Beina sjnum okkar a herfri ageranna fr sgunni og srkennilegri sifrinni sem a baki br. Blftkir bndur hafa lngum veri neyddir til a framleia hrefni og fengi hungurls fyrir. Afurin pum, morfn, hern, ea hva hn hefur kallast san seld drum dmum og v drt seldari sem hn er verku meira. tu brfi til Viktoru drottningar er v lst eftir hvaa leium breskir herramenn fyrrum keyptu sr te. Og silki sokka og slu drottningar.

Undanfarin r hafa fjlmilar lst v fjlglega eftir hvaa leium hann fer, breski herramaurinn Tony Blair, a kaupa sr gri. Og vinum snum, teppalagningarhetjunum frknu. Hann tti a ekkja r, leiirnar, ekki hann eitthva til sgu jar sinnar, sgu silkileiarinnar, sgu tekaupa, sgu olu- og pumviskipta, sgu valmavls. Nema a hann s alinn upp vi hreint fjlmlavl.

Er nema von a Morgunblai hafi spurt hvort frin vru gllu? En varla heldur von a blai hafi huga a upplsa lesendur sna um sguna sem br a baki strsrekstri strjanna, egar ll athygli ess er rgbundin vi herfrina, svo mlbundi sem a er af llu vlinu.

 

______________________________

nvember 2001 febrar 2004

 

Heimildir:

Morgunblai, sunnud. 4. nv. 2001 - bls 12: Er herfrin gllu?, Timarit.is - PDF-skjal

Lin Tse-Hs: Letter of Advice to Queen Victoria, DigitalChina-Harvard.edu

Arthur Waley: The Opium War Through Chinese Eyes, Stanford 1958/1968

Encyclopdia Britannica: Lin Tse-hs

 

hverfanda hveli:

A ahafast a ahafast ekki

Rttmti skattheimtu

Jeppi barn og hirin hans

Kjarnelisfri skattalaga

Skattlendur jarar og jarargrinn

 

prenta skjal

Rmanza: heim kvist