< Léttsporaleiš

Įrni B. Helgason:

Léttsporaleiš - svar viš hjólsins žunga og žunga niši?

 

3. hluti - Žungbyggš spor og létt, hįloftabrautir og žungavęgi vagna

 

Aš aka snżst nś į tķmum um aš stżra vél - ęki śr stįli - en įšur fyrr fremur skepnum er fęru fyrir vagni. Er sjįlfstżring žó tekin aš ryšja eklum jafnvel śr vegi - sjįlfhreyfivélin ķ oršsins fyllstu merkingu farin aš hreyfa sig sjįlf, og jafnvel sjįlf farin aš lįta undan sķga ķ allri sinni hringlaga mynd fyrir öllu lķnulegri hreyfli. Hringhreyfillinn veršur žó enn um sinn óumdeilanlega hinn žarfasti žjónn į flestum svišum svo sem veriš hefur sķšan aš leysti žörfustu žjóna sķns tķma af hólmi.

 

Egypsk hįloftbraut, lķnulegur hreyfill į višarlegum
Hugmynd bandarķsks pķramķdaįhugamanns aš flutningsbraut fyrir byggingarefni. Brautin er lögš skįhöll upp meš hlišum pķramķda į byggingartķma. Drifkraftur hreyfilsins er mannafl - enda er žetta hugsaš löngu fyrir tķma sjįlfhreyfivéla og segulsvifs - en hjólkefli, innbyggš ķ sporstokka, langsum eftir allri brautinni, draga śr višnįmi. Keflin gegna žvķ įžekku hlutverki og vagnhjól - lķkt og segulsvifi er ętlaš aš gera į sinn hįtt ķ nśtķma hįloftabrautum. Faróar hefšu vissulega getaš komist af meš umfangsminni brautir eša fęribönd, og lišugra afl sinna žörfustu žjóna, ef reist hefšu sér minnisvarša, og žó engu aš sķšur jafn stóra, śr heldur smęrra grjóti.

 

Bandarķsk žróunarįętlun um segulsvif

Fyrir fįeinum įrum įkvįšu bandarķsk stjórnvöld aš hrinda af staš nokkurra įra žróunarverkefni ķ gerš segulsvifbrauta, sem nefnt hefur veriš Low speed Maglev Technology Development Program, einnig žvķ eilķtiš lengra heiti Urban Magnetic Levitation Transit Technology Development Program - meš öšrum oršum, ķ žįgu žéttbżlissamgangna. Žį hafši įšurnefndur Richard F. Post, ešlisfręšingur viš Kalifornķuhįskóla, gert įrangursrķkar tilraunir meš hinn lķnulega hreyfil sinn, og er verkefniš byggt į hugmynd hans og samstarfsmanna og unniš samkvęmt hans rįšgjöf.

Bandarķska samgöngumįlastjórnin FTA (Federal Transit Administration) fjįrmagnar stęrsta hluta verkefnisins (FTA project: "CA-26-7025") en fyrirtękiš General Atomics ķ San Diego, Kalifornķu, er ašalframkvęmdarašili į fyrstu stigum žess. (FRA - Federal Railroad Administration hefur į hinn bóginn meš höndum High speed Maglev žróunarįętlun sem er algjörlega óhįš žessari). Lokaskżrsla fyrsta įfanga verkefnisins lį fyrir ķ fyrravor žar sem birtar voru nišurstöšur tilrauna meš żmsa hluta hreyfilsins. Žar eru einnig dregnar saman upplżsingar um nokkur helstu segulsporvagnakerfi sem unniš hefur veriš aš ķ heiminum og geršur samanburšur į kerfum. Loks eru ķ skżrslunni lögš hugmyndaleg drög aš segulsporsamgöngum ķ borgar- og žéttbżlisumhverfi, sem verkefninu er ętlaš aš miša aš - hvernig spori og stżrikerfi vęri best hįttaš og almennri verkfręšilegri śtfęrslu mannvirkja. Ķ grundvallaratrišum er gert rįš fyrir T-buršarvirkjum śr steyptum einingum - einföldum röšum sślna sem samsķša holbitar hvķldu į, ķ allt aš 6 metra hęš, meš vagnsporum beggja akstursstefna. Žį kęmu meš allnokkru millibili tveggja hęša stöšvar žar sem vagnar hefšu viškomu į efri hęš.

Lišvagn į stęrš viš rśmgóšan strętisvagn.
Hįmarksfjöldi 100 manns ķ sętum og ķ stęšum.

Buršarvirki fyrir tvķstefnubraut hvķlir į allt

 aš 6m hįum sślum.

Nś er annan įfangi verkefnisins ķ gangi og mun honum vęntanlega ljśka um mitt nęsta įr. Frumgerš segulsporvagns hefur veriš smķšuš og lagt tilraunaspor, hvort tveggja ķ fullri stęrš, og er markmišiš meš įfanganum aš reynsluprófa hönnunina į margvķslega vegu og leggja įkvešnari lķnur aš fullmótušu kerfi. Meš lokaįfanga verkefnisins er sķšan ętlunin aš leggja fullgilt spor til almennrar notkunar, sżningar og frekari reynslu įšur en fariš yrši śt ķ fjöldaframleišslu. Rįšgert er aš žaš verši ķ Pennsylvaniufylki, į austurströnd Bandarķkjanna, žį um 4 km langur (2,5 vegmķlna) spotti sem myndi žjóna hįskólanum California University of Pennsylvania įsamt sjįlfum hįskólabęnum (sem ber sama nafn og Kalifornķurķki) ķ sušvesturhluta fylkisins, sušur af Pittsburgh.

Stofnuš hafa veriš samtök fyrirtękja og stofnana, Urban Maglev Group, til aš standa aš verkefninu ķ samvinnu viš bandarķsku samgöngumįlastjórnina, žar į mešal eru fyrirtękin Union Switch & Signal, PJ Dick, Sargent Electric Company, Mackin Engineering, US Maglev Development Corporation, General Atomics og Hall Industries. Sķšastnefnda fyrirtękiš, Hall Industries, sem er ķ vesturhluta Pennsylvaniu, eins og flest žessara fyrirtękja, hefur séš um śtlitslega jafnt sem verkfręšilega forhönnun sporvagns og lauk ķ sumar viš smķši frumgeršarinnar sem nś er veriš aš reynsluprófa hjį General Atomics ķ San Diego ķ Kalifornķu vestra.

 

Frumgerš undirvagns tilbśin til flutnings frį Hall Industries Inc. Smįhjól styšja viš lįrétta hreyfingu vagns žegar hraši er lķtill, undir svifmörkum. Eitt hjólanna sem vagn hvķlir į ķ kyrrstöšu og į lįghraša undir svifmörkum. Um 15 sm ķ žermįl.

 

Hįloftabrautir

Žróunarįętlunin byggir į sporvögnum į stęrš viš rśmgóšan strętisvagn. Žeir mundu vera 12 m langir og 2,6 m breišir og vega į tķunda tonn tómir en į sautjįnda tonn fullhlašnir meš allt aš 100 faržegum um borš. Hįmarkshraši er ętlašur 160 km/klst en algengur hraši eftir žvķ sem skemmra vęri į milli stöšva um 50 km/klst. Flutningsgeta kerfis er mišuš viš allt aš 12.000 manns ķ ašra įttina į klst, eša um 24.000 manns ķ tvķstefnu! Sporbrautir hvorrar stefnu munu hvķla į um 1,3 m breišum og um mannhęšarhįum holbitum. Heildarbreidd slķkrar tvķstefnubrautar, aš meštöldu bili į milli brauta, og meš brautarufsum, yrši nįlęgt sex metrum. Holbitarnir munu hvķla į axlarstykkjum ķ um 6 metra hęš yfir jörš sem um 1,3 m sverar sślur munu bera uppi. Kerfiš veršur byggt į fastįkvešnum leišum milli allstórra stöšva, lķkt og venjuleg nešanjaršar- og léttlestarkerfi. Kostnašur er talinn muni geta hlaupiš į fleiri tugum milljóna dala fyrir hvern kķlómetra, eša svo skipti milljöršum króna, og žó engu aš sķšur vera talsvert lęgri en viš jaršlęg borgarlestakerfi sem krefšust nišurrifs bygginga, gangageršar og rżmis į kostnaš annarra mannvirkja.

Annaš ekki ólķkt verkefni, en af heldur minni stęršargrįšu, hefur veriš kynnt fyrir bandarķsku samgöngumįlastjórninni. Žaš er svonefnt Maglev M3 kerfi fyrirtękisins MagneMotion ķ Massachusetts. Žaš framleišir segulsvif­fęribönd og stżrikerfi fyrir segulsporbrautir ķ margvķslegum išnaši. Maglev M3 verkefniš er į hreinu hugmyndalegu stigi og ekkert hefur veriš įkvešiš meš frekari framvindu žess.

 

Um 6m langt tilraunaspor fyrir Maglev M3 ķ nokkuš smękkušum kvarša. Žessi lķnulegi hreyfill er nokkuš hefšbundinn LSM-mótor og žar af leišandi žungbyggšur og dżr ķ framleišslu.

 

 

Ķ skżrslu fyrirtękisins til samgöngumįla-stjórnarinnar frį ķ janśar nś ķ įr, 2003, ("As part of FTA Project MA-26-7077") er kerfinu lżst all ķtarlega og lögš fram nokkuš skżr kostnašarįętlun. Jafnt lyfting sem įframdrif segulsvifhreyfilsins er fólgiš ķ rafsegulbraut eftir spori, en Halbach-spanspori kemur ekki viš sögu lķkt og ķ Urban Maglev Group verkefninu. Hreyfillinn er žvķ žyngri ķ ešli sķnu og hįšur nokkuš flókinni jafnvęgisstżringu, žó framför sé frį żmsum fyrri geršum. Aš öšru leyti er kerfiš allt léttbyggšara, jafnt vagnar sem bitar og sślur. Mišaš er viš aš vagnar séu um helmingi minni og beri fullhlašnir um 40 faržega, žar af 24 ķ sętum. Gert er rįš fyrir svipušum hönnunarhraša, allt aš 160 km/klst, og įžekkri flutningsgetu, um 12.000 manns ķ einstefnu į klst, 24.000 manns ķ tvķstefnu! Meš öšrum oršum, aš meš minni en į hinn bóginn fleiri vögnum en ķ hinu kerfinu megi anna įžekkum fjölda faržega. Bitar og sślur myndu vera allnokkru minni um sig, bitar meters breišir ofantil en heldur mjórri nešantil og um 1,6 m į hęš, og ętlaš aš spanna 36 metra haf milli sślna. Bęši kerfin gera rįš fyrir um 18 metra beygjuradķus aš lįgmarki.

Rętur MagneMotion fyrirtękisins liggja hjį Massachusetts Institute of Technology (MIT) žar sem stofnendur fyrirtękisins unnu aš žróun margvķslegrar segulsviftękni er sķšan hefur veriš beitt viš gerš lķnulegra hreyfla og sjįlfstżrikerfa. Aš svo miklu leyti sem fyrirtękiš bżr ekki yfir sérhęfingu, svo sem ķ hreinni mannvirkjagerš og almennum buršarvirkjum, hefur žaš aflaš sem nįnastra kostnašarįętlana hjį ašilum sem unniš hafa aš framleišslu og uppsetningu hįloftalestarkerfa.

Śtreikningar gefa nišurstöšur į bilinu 20 til 26 milljónir dala į tvķstefnuvegmķlu, aš meštöldum fjórum 24 sęta vögnum fyrir hverja mķlu, į veršlagi įrsins 2002. Hefur žį 50% óvissuįlagi veriš bętt viš śtreikninga fyrir buršarvirki, sem žó mį e.t.v. lķta į aš hluta sem uppsetningarkostnaš į verkstaš, en 25% óvissuįlagi bętt viš ašra liši. Į móti kemur aš śtreikningar fela ekki ķ sér flutningskostnaš eininga, kaup eša leigu į landi eša kostnaš viš stašbundna verkfręšilega hönnun. Ķ skżrslu MagneMotion er hver žessara liša nįnar sundurlišašur en hér einungis birtar nišurstöšutölur. Śtreikningar fela ķ sér eftirtalda liši fyrir hverja 72 m langa einingu:

 

· Tvo 72 metra langa bita (eša tvisvar tvo 36m langa bita)
· Tvęr sślur (ž.e. 36 m milli sślna er hver og ein myndar T-laga tveggja bita burš)
· Įtta 36 metra langa lķnulega rafsegulvindinga (Linear Synchronous Motor, LSM)
· Eitt rafvirki meš 8 spennum og žar til geršum stżringum
· Eitt stjórnbox og bošskiptaeiningu, einskonar höfušstöš fyrir hverja 72 m einingu
· Fjóra rafmagnskapla til aš mišla jafnstraumi (DC), ž.e. tvo kapla ķ hvorum bita

 

Maglev M3 Nišurstöšutölur fyrir hverja tvķstefnuvegmķlu (1,609 km) ķ milljónum dala, aš meštöldu 25-50% óvissuįlagi:

Ķ milljónum dala Steinsteypu-buršarvirki Blönduš tękni steypa/stįl Stįl- buršarvirki
Afl- og stjórnbśnašur

(meš 25% įlagi)

9,6 9,6 9,6
Sślnabraut og bitar

(meš 50% įlagi)

6,4 8,6 12,7
LSM rafsegulvindingar

(meš 25% įlagi)

4,1 4,1 4,1
Alls įn vagna

(meš óvissuįlagi)

20,1 22,3 26,4
Fjórir 24 sęta vagnar

(meš 25% įlagi)

1,3 1,3 1,3
Alls aš meštöldum fjórum 24 sęta vögnum - m.ö.o. alls 96 sętum 21,4 23,6 27,7


Maglev M3 Nišurstöšutölur umreiknašar fyrir tvķstefnukķlómetra (0,62 vegmķlur) ķ milljónum króna - mišaš viš 77 kr gengi dals. (Ath. 4 vagnar į vegmķlu x 0,62 mķlur/km umreiknast sem 2½ vagn į km):

Ķ milljónum króna Steinsteypu-buršarvirki Blönduš tękni steypa/stįl Stįl- buršarvirki
Afl- og stjórnbśnašur

(meš 25% įlagi)

459 459 459
Sślnabraut og bitar

(meš 50% įlagi)

306 412 608
LSM rafsegulvindingar

(meš 25% įlagi)

196 196 196
Alls įn vagna

(meš óvissuįlagi)

962 1.067 1.263
2½ 24 sęta vagnar

(meš 25% įlagi)

62 62 62
Alls aš meštöldum 2½ 24 sęta vögnum - m.ö.o. alls 63 sętum 1.024 1.129 1.325

 

Vagnar žyrftu žó aš vera mun fleiri til aš fullnęgja 24.000 manna flutningsgetu į tvķstefnukķlómetra į klst, og ķ raun miklu fleiri mišaš viš raunhęfan mešalflutningshraša, e.t.v. 50 km/klst, į slķkum hįannatķmum žegar gera veršur rįš fyrir aš hver vagn stöšvi į allflestum stöšvum į leiš sinni, lķkt og nešanjaršarlestir og stórir strętisvagnar hljóta aš gera.
 

Rekstrarforsendur léttlesta ķ strjįlbżlu borgarsamfélagi

Mišaš viš vęgar rekstrarforsendur, 6% įrsvexti, 3% afskriftir og innan viš 1% ķ beinan, daglegan rekstur - laun vagnstjóra (vęri žeirra žörf), orkugjöld, tryggingar, žrif og eftirlit - alls allt aš 10% - žį žyrfti 10 km tvķstefnuleiš, er kostaši um 10 milljarša króna, aš skila um einum milljarši ķ tekjur į įri eša til jafnašar tępum žremur milljónum króna į dag eša um 200 žśs. krónum til jafnašar į klst. mišaš viš 14 klst jafnašarnżtingu į sólarhring įriš um kring. Meš öšrum oršum, 200 kr fargjald 1000 faržega į klst stęši žį undir aršsemiskröfunni. Žaš jafngilti žvķ aš sex strętisvagnar, er gengju sömu leiš fram og til baka į tķu mķnśtna fresti (helmingi örar en Strętó), yršu aš flytja 166 faržega į klst, hver og einn, daglangt og fram į kvöld, alla 365 daga įrsins... Vęri hver vagn einmitt um klst aš fara fram og til baka (aš meštaldri biš į endastöšvum), og flytti žį um 83 faržega hvora leišina hverju sinni, vęri sem sagt alltaf trošfullur, lungan śr sólarhringnum, hvert sęti setiš og góšur helmingur faržega standandi. Vęru žetta miklu fleiri faržegar en hver og ein aršbęrastu leiša Strętó flytur į hverri hįannaklukkustund fyrir nęstum helmingi lęgra fargjald til jafnašar, eša sem nęst 100 kr fyrir far reglulegs višskiptavinar er notar mįnašar- eša įrsfjóršungskort.

Žaš er žvķ alveg ljóst aš slķkar samgöngur hrašfara sporvagna, er ętlaš vęri aš koma ķ staš strętisvagna į aršsömustu meginleišum, fyrir um einn milljarš króna į kķlómetra ķ stofnkostnaš (sem svarar til um 10 milljarša króna fyrir spottann nešan śr bę upp ķ efra Breišholt, ellegar sušur ķ Fjörš) gętu aldrei nįndar nęrri boriš sig ķ svo strjįlbżlu borgarsamfélagi sem hér į landi. Framlög hins opinbera yršu aš margfaldast frį žvķ sem nś er ellegar faržegum aš fjölga grķšarlega, og žaš žótt byšist talsvert ódżra kerfi. - Og žvķ žį aš vera aš kosta svo miklu til einnar einustu léttlestaleišar, hvaš žį fleiri, ef veita mį samsvarandi žjónustu meš sex liprum strętisvögnum (og raunar mun betri žjónustu, aš teknu tilliti til Stór-Reykjavķkur-strjįlbżlisins) fyrir örlķtiš brot af milljaršs įrskostnašinum viš jįrnbrautina? Eša žvķ žį aš vera aš hugsa um lest, žegar svo miklu ódżrara er aš reka strętó ķ strjįlbżlli borg?

Rekstur allra strętisvagnasamganga höfušborgarsvęšisins (sem telja um 90 vagna) nemur um tveimur milljöršum króna į įri, en žvķ mišur veršur fremur lķtiš śr fénu enda leišakerfiš fyrir löngu śr sér gengiš, marguppįlappaš. Fargjaldatekjur hafa fariš verulega lękkandi meš sķfelldri fękkun faržega og eru nś vel innan viš milljarš króna į įri - meš öšrum oršum, allar fargjaldatekjur alls nśverandi leišakerfis myndu ekki standa undir rekstri einnar einustu léttlestaleišar...
 

Léttlestir - léttvagnar?

Sé hugmyndin aš auka framlög verulega og kosta til léttlestakerfis, svo sem rętt hefur veriš um ķ borgarstjórn Reykjavķkur, žvķ žį ekki heldur aš létta sjįlfum strętisvögnunum sporin, - aš skapa vķštękt, žéttrišiš leišanet žar sem ekki elti hver vagninn annan, - aš skipta śt hinum tiltölulega fįu og žungu, afar illa nżttu vögnum, fyrir öllu meiri flota sparneytinna léttvagna er fengjust fyrir svipaš heildarverš? Slķkur floti gęti gengiš helmingi tķšar en nś, įn žess aš meiru žyrfti aš kosta til flotans sjįlfs eša beins reksturs hans, jafnvel žó aš fjölgaši ķ honum hįtt um helming. Hin auknu framlög fęru žvķ til greišslna launa fleiri vagnstjóra, og gętu e.t.v. fyrst ķ staš numiš um hįlfum milljarši króna į įri en sķšan fariš lękkandi.

Hluti hugmyndar höfundar aš leišaneti léttvagna

Lįggólfs léttvagnar sem žessi gętu kostaš į bilinu 8 til 12 milljónir króna eftir lengd, vélarstęrš, fjölda og högun hurša og annars bśnašar. Fimm įra rekstrarleigu-samningur, er fęli ķ sér innkaupaumsjón og endur-sölu, eftirlit og alla almenna višhaldsžjónustu, gęti e.t.v. numiš sem svaraši nżvirši vagnanna. Žeir vęru vel endurseljanlegir vegna marg-hįttašs annars notagildis, hvort sem vęri til léttra vöru- og pakkaflutninga eša įfram til fólksflutninga, eša sem hśs-, ferša- og vinnubķlar fyrir verktaka, stofnanir og al-menning. En gott endursölu-verš hefur m.a. įhrif į afskriftartķma vagna og stušlar ž.a.l. aš lęgri rekstrarleigu.

Gęši almenningssamgangna eru hįš žéttleika leišanets

 og tķšni ferša.

Mišaš viš samsvarandi gęši - žéttleika og tķšni - er žvķ stęrri vagna žörf (oft lestarvagna) sem byggš er žröngbżlli - en žvķ minni sem byggš er strjįlbżlli (žį jafnvel einungis smįvagna). Aš žessu gefnu kemst gisiš borgarsamfélag žvķ af meš smęrri og ódżrari vagna en veršur į hinn bóginn aš gjalda hlutfallslega fleiri ökumönnum laun en hiš žröngbżla - ž.e. svo lengi sem vagnstjóra veršur žörf.

 

Framleišendur eru nś farnir aš bjóša upp į afar létta og sparneytna lįggólfsvagna, ekki sķšur vel bśna en hina stęrri, og jafnvel betur bśna - meš innbyggšum skįbrautum og öryggi fyrir hjólastóla og kerrur. Vel skipulagt leišanet slķkra vagna, er gengju helmingi tķšar en strętó nś, vęri mun lķklegra til aš laša aš fleiri faržega, jafnvel verulega fleiri, en fįeinar, žungar og rįndżrar léttlestaleišir, og dręgi žį jafnframt aftur śr nišurgreišslum meš auknum fargjaldatekjum. Styrkur slķks léttvagnakerfis vęri ekki sķst ķ žvķ fólginn hve vagnarnir vęru fljótari ķ förum en nś. En žvķ minni sem vagnar eru og feršir jafnframt tķšari, fękkar ešlilega viškomum hvers vagns į bišstöšvum (og žį raunar žvķ frekar įstęša til aš stytta bil žar sem langt er į milli stöšva). Af žessum sökum einum - hve sjaldnar žurfa aš stoppa, žeir litlu, fyrir utan aš vera almennt sneggri ķ snśningum - eru žeir fljótari ķ förum en fįir, stórir vagnar, sem ešli mįlsins samkvęmt žurfa oftar aš stoppa og taka af staš - taka upp og lįta śt fleiri faržega - ķ sķnum strjįlu feršum.

 

Sjįlfstęšar rekstrareiningar - einhlķtari stjórn?

Meš rekstrarleigu vagna (ž.e. įn ökumanna) gętu stjórnendur einbeitt sér aš sjįlfum samgöngužęttinum - sjįlfri kerfisfręšinni og félagsfręšinni - en meš reglulegum śtbošum lįtiš öšrum (sérfręšingum į sķnu sviši) eftir innkaup į bķlum og endursölu, višhalds- og višgeršaržjónustu og e.t.v. tryggingarmįl. Žį mętti ętla, aš gęti veriš eftirsótt af eigendum verslunarmišstöšva og żmissa žjónustukjarna aš annast aš mestu leyti į sinn kostnaš rekstur helstu biš- og skiptistöšva, vęri leišanet vel lagaš aš slķkri starfsemi sem annarri. Žaš vęri žeirra hagur (sérfręšinga ķ višskiptum) aš laša aš sem flesta faržega meš snyrtilegu umhverfi og góšri žjónustu, žeir fengju sem sagt meiri višskipti fyrir vikiš. Į lķkan hįtt gętu öll bišskżli veriš į annarra hendi (sérfręšinga ķ athygli), sem žį sęju alfariš um uppsetningu skżlanna, žrif og višhald - en ekki einungis žau skżli sem bera sig meš auglżsingum og öll framkvęmd viršist hafa tekist mjög vel meš. Vęri žį vęntanlega greitt mismikiš meš skżlunum aš svo miklu leyti sem žau borgušu sig ekki sjįlf meš auglżsingum eša į annan hįtt.

Slķk uppskipting rekstrar ķ sjįlfstęšar einingar myndi skżra allar lķnur og aušvelda stjórnendum jafnt sem fulltrśum hins opinbera, almennings - eigenda rekstrarins - alla yfirsżn, sem er forsenda žess aš halda honum ķ góšu horfi. Žaš er varla nóg aš vagnar séu glęsilegir og vel bśnir og vagnstjórar hinir liprustu og prżšis ökumenn ef sjįlft leišakerfiš er ķ molum, samgöngumįtinn fyrst og fremst lżsandi tįkn stétta- og tekjuskiptingar. Žar sem almenningssamgöngur eru einna žróašastar, lķkt og ķ Kaupmannahöfn og Parķs, gętir mest alls litrófs mannlķfs og žykir fįtt sjįlfsagšara en aš taka bśssinn, og nś metró ķ borgunum bįšum tveim.

 

Strętó bs Gróf hugmynd um rekstur léttvagnastrętó. Til samanburšar, ķ aftasta dįlki, eru įgiskašar tölur, sem gętu e.t.v. fariš nęrri um kostnašar-skiptingu ķ nśverandi kerfi Strętó bs. Gert er rįš fyrir aš į móti yfirgripsmeiri umsjón meš fleiri vögnum og auknu starfsmannahaldi komi sparnašur ķ almennri stjórnun og rekstri vegna rekstrarleigu vagna og rekstrarśtbošs bišskżla og skiptistöšva.

Rekstrarkostnašur ķ milljónum króna į įri Einn léttur 150 léttir 90 žungir
Rekstrarleiga į įri, 20% af nżvirši vagns 2 300  
Samsv. rekstrarkostn. nśv. vagna. Gróf įgiskun     400?
3½ stöšugildi vagnstjóra pr. vagn 12 1.800 1.080?
Eldsneyti, tryggingar, żmisl. ót. utan rekstr.leigu 2 250 370?
Alls utan stjórnunar og umsjónar 16 2.350 1.850?
Stjórnun, umsjón, vefur, višhald į sętum, žrif o.fl 1 150 150?
Alls aš meštalinni stjórnun og umsjón 17 2.500 2.000

 

Hįlfs milljaršs śtgjaldaaukning į įri (frį um tveimur milljöršum nś) myndi svara til um helmings įrlegs rekstrarkostnašar einnar 10 km langrar léttlestaleišar, svo sem hér hefur veriš rakiš, t.d. sušur ķ Fjörš. Faržegum Strętó yrši aš fjölga verulega ęttu fargjaldatekjur einar aš vega į móti aukningunni, sem vęri žó ekkert frįleitt markmiš ķ sjįlfu sér, vęri til lengri tķma litiš, nęstu fimm įra eša svo, aš žvķ tilskyldu aš nżtt leišakerfi vęri hugsaš śt ķ žaula og kort öll og upplżsingamišlun vęri į viš žaš sem best gerist ķ žróušum samgöngukerfum menningarborga. En fleira kemur til sem vęgi į móti śtgjöldum. Nęr öll aukning strętófaržega myndi aš sama skapi draga śr umferš einkabķla og žar meš minnka žörf fyrir umfangsmeiri umferšarmannvirki, og bķlastęši myndu nżtast betur. Og ekki einungis strętófaržegar heldur einnig žeir fjölmörgu sem virkilega žurfa į eigin bķl aš halda kęmust betur leišar sinnar.
 

Menningarborg?

Hvaša sess ętlar Reykjavķkurborg sér į mešal menningarborga ķ framtķšinni. Hvernig tekur hśn til aš mynda į móti śtlendingum sem koma hingaš til dvalar, hvort sem eru į vegum mennta- og rannsóknarstofnana, fyrirtękja eša stjórnvalda, eša eru hér einfaldlega į eigin vegum? Hvaša įhrif hafa vanžróašar almenningssamgöngur ķ ofanķlag viš einn frumstęšasta ķbśšaleigumarkaš sem um getur? Hversu fżsilegt er aš koma hingaš, hvort sem er til lengri eša skemmri dvalar, sé horft til žessara mikilvęgu menningaržįtta?

Aš ekki sé minnst į landann sjįlfan, hįborgarann eša lįgborgarann eša af hvaša stigu sem er, kęri hann sig hvorki um aš eiga ķbśš eša bķl, hvaš žį hafi hann efni į hvorugu. Hversu margir geta leyft sér aš leggja lķf sitt svo undir ķ Reykjavķkurborg eša grannbyggšum, eša skyldu žeir annars helst flytja śt ķ lönd til aš fį notiš svo sjįlfsagšrar menningar borga og bęja? Eša hversu mikil menningarbót vęri žaš ekki fyrir fólk af öllum stigum, og žį sérstaklega lįglaunafólk og nįmsfólk, aš geta minnkaš viš sig rekstur bķlsins, nś eša bķlaflota, ellegar aš geta sleppt žeim rekstrarliš alveg og litiš į sem hreina kjarabót, žegar žaš kostar borgarann um fjóršung til fimmtung įrslauna aš reka hvern bķl - oft allan tekjuafganginn aš naušsynjaśtgjöldum greiddum - fyrir utan alla barnabķlana?

Og hversu mikil uppbót vęri žaš ekki fyrir heilbrigšiskerfiš aš fólk hreyfši sig ašeins meira? Vęri žaš ekki žess virši, aš verja sem svarar um hundrašasta hluta af fimmtķu milljarša śtgjöldunum žess kerfis til aš hlaupa undir bagga meš Strętó į mešan nżtt leišakerfi vęri aš nį sér į strik? Ķ žvķ sambandi mį benda į, aš samkvęmt norsk-ķslenska heimspekiskólanum er besta fegrunarmešališ hressilegur göngutśr og fįtt hollara en aš hlaupa į eftir strętó. Fólk er einfaldlega sętt ķ strętó, samkvęmt kenningunni, en feitt og ljótt ķ einkabķl...

 

Léttvagnar - léttsporabrautir?

Hitt er svo annaš mįl, aš į allra nęstu įrum gęti skapast grundvöllur fyrir mun léttbyggšara og ódżrara sporvagnakerfi en nś er völ į, sem gęti myndaš stofnbrautir hrašfara almenningssamgangna, viš hliš léttvagnastrętó. Vegna einfaldleika sķns og mikla innbyggša jafnvęgis er Halbach-spansporinn lķklegur til aš mynda kjarnann ķ einum ódżrasta og öruggasta lķnulega rafhreyfli sem völ verši į og sem į sinn hįtt verši fyllilega samkeppnisfęr viš hefšbundinn hringhreyfil.

Ķ dęminu um Maglev M3-kerfiš, sem er sundurlišaš hér aš framan, meš śtkomu upp į um milljarš króna fyrir tvķstefnukķlómetrann, er gert rįš fyrir öllu hefšbundnari gerš lķnulegs hreyfils fyrir segulsvif - myndaš meš efnismiklum og dżrum LSM-rafsegulvindingum sem krefjast flókins jafnvęgiskerfis. Afl og stżribśnašur įsamt vindingunum nema heilum tveimur žrišju hlutum alls kostnašar į mešan sjįlf sślnabrautin meš bitum er įętluš aš nemi einungis um žrišjungi kostnašar, aš vķsu žó meš einhverjum uppsetningarkostnaši til višbótar, aš vęnta mį. Kostnašarskipting ķ hinu dęminu, žar sem Halbach-segulsvif er lagt til grundvallar, liggur ekki į lausu, enda enn į viškvęmu žróunarstigi, en žaš kęmi ekki į óvart aš hlutfallslegur kostnašur hreyfils sé žar talsvert lęgri, žó vagnar, spor og öll mannvirki séu öllu stęrra ķ snišum.

Žegar haft er ķ huga aš um er aš ręša hįloftasporbrautir fyrir vagna sem ķ fyrra dęminu gętu vegiš allt aš 17 tonnum fullhlašnir meš um 100 manns um borš, og ķ hinu sķšara allt aš 10 tonnum meš um 40 manns um borš, žį er ekki frįleitt aš ętla aš raunverulegar léttsporabrautir - og žį fremur lįglofta, og fyrir sjįlfstżrša smįvagna, eiginlega smį snekkjur eša hįlfgerš flugfis, er vęgju gott hįlft tonn meš einni, tveim, žrem eša fjórum manneskjum um borš - gętu kostaš til muna minna og žį allt eins komiš til greina sem raunverulegur, aršbęr valkostur hér ķ strjįlbżlu borgarumhverfi ķslensku.

Fisin flyttu žį ekki einungis fólk heldur einnig vörur, viškomulaust į įkvöršunarstaš, eftir vali hvers og eins, žegar hverjum og einum hentaši. Og žį ekki einungis į meginleišum ķ žéttbżli, jafnhliša léttvagnleišum Strętó, er žjónušu į skemmri og žrengri leišum, heldur einnig landshluta og eyja og flugvalla į milli, į örskots hraša.

___________________________________

ķ desember, 2003

 

Tilvķsanir (hyperlinks) ķ nokkrar helstu heimildir į vef eru meš tilvķsanalit ķ texta eša birtast aš baki mynda eftir žvķ sem viš į.

 

1. hluti: Fólksflutningaveitur og fęribönd

2. hluti: Žróun og hagnżting segulsvifs

3. hluti: Žungbyggš spor og létt, hįloftabrautir og žungavęgi vagna

 

prenta skjal

Rómanza: heim į kvist