< Léttsporaleiš

Įrni B. Helgason:

Léttsporaleiš - svar viš hjólsins žunga og žunga niši?

 

1. Hluti - Fólksflutningaveitur og fęribönd

 

F. Flintstone
Frumkvöšull ķ tękni og vķsindum. Fyrstur manna, svo sögur fari af, til aš sżna fram į nytsemi hjólsins. Hjóliš hefur myndaš buršarįs ķ flestum vélbśnaši manna allt frį žvķ į dögum Faróanna. Rómverjar endurbęttu žaš verulega og juku meš žvķ veldi sitt. Uppfinningin barst til Ķslands undir lok 19.aldar.

Lestarkerfi, og sérstaklega borgarlestakerfi, eru ķ ešli sķnu dżr. Skiptir žį ekki sköpum hvort ķ hlut eiga léttlestir svokallašar (light rail) eša nešan-jaršarlestir (metró), eša į hinn bóginn žungar śthverfa- og langferšalestir. Jaršgangagerš fyrir nešanjaršarkerfi kostar sitt en hefur į hinn bóginn lķtil įhrif į landnżtingu og fyrirliggjandi byggš sem aftur į móti jaršlęgar borgarlestir gera. Borgar-stęši eru misvel fallin til gangageršar fyrir nešan-jaršarlestir og ę erfišara er oršiš aš finna śtgreftri staš. Žvķ er žaš aš vķša er fariš aš huga aš léttlestakerfum ķ borgum, sem aš mestu leyti liggi ofar jörš, ofar götum og stundum žökum - žį borin uppi af stöplum og sślum. Stór hluti kostnašar viš borgarlestakerfi er žvķ fólginn ķ mannvirkjagerš, ķ jaršgöngum ellegar žį ķ miklum buršarvirkjum hįloftabrauta śr steypu og stįli, nema jaršlęgari séu og krefjist žį žvķ meiri fórna į kostnaš annarra mannvirkja. Hinn hefšbundni Flintstone-vélbśnašur kostar engu aš sķšur sitt og krefst sķns višhalds, žrįtt fyrir aš sjįlft hjóliš, kjarni bśnašarins, hafi veriš ķ sķfelldri žróun allt frį žvķ į sķš-steinöld.

 

Umhverfi og aršsemi

Sitt sżnist hverjum um fegurš hįloftabrauta, og eru skošanir žvķ skiptari sem slķk mannvirki taka į sig tröllslegri myndir og žrengja meira aš umhverfinu. Śthverfalestir og sérstaklega langferšalestir milli borga og landshluta hafa sķšur įhrif į landnżtingu, en į móti kemur aš žį eru geršar meiri kröfur um hraša, sem kostar sitt.

Gróft į litiš er kostnašur viš lestir og sporbrautir af tķfalt hęrri stęršargrįšu en almenn vegagerš. Žį er mikilvęgt aš hafa ķ huga aš yfirleitt er verš vegar einungis reiknaš eitt og sér, burtséš frį ótal žįttum sem almennt eru teknir meš inn ķ śtreikninga viš sporbrautir, svo sem hvaš sjįlf farartękin kosta og hver sé rekstrarhagkvęmni žeirra. Samanburšur į žessum tvenns konar samgönguleišum tekur ķ raun til svo margra žįtta aš skynsamleg nišurstaša fęst aldrei nema aš litiš sé į allan samgöngumįta sem eina heild, lķkt og eitt margslungiš ęšakerfi - hvort sem ķ hlut eiga lestir, bķlar, flugvélar eša skip - aš aršsemi sé reiknuš og mat lagt į umhverfi ķ sem vķšustu samhengi og til langs tķma litiš.

Vęg stęršargrįša fyrir lagningu hvers tvķstefnukķlómetra, aš meštöldum kostnaši viš lestir og vagna og żmis hlištengd mannvirki, er um einn milljaršur króna. Veltur žį į żmsu meš kostnaš viš lestrarstöšvar og landnotkun, nišurrif mannvirkja er standa ķ vegi og žar fram eftir götum. Fyrir hin ódżrustu léttlestakerfi ķ dreifbżli mį e.t.v. deila meš tveimur en fyrir hin dżrustu borgarlesta- eša hrašlestakerfi margfalda jafnvel margsinnis žegar krafist er mjög mikillar flutningsgetu eša hraša eša byggt er į tękninżjungum sem ekki hafa enn rutt sér til rśms ķ almennri framleišslu, eru enn į žróunarstigi lķkt og t.d. segulsviftękni.

Mjög margbrotinn og flókinn išnašur er ķ ešli sķnu ķhaldsamur og tregšu blandinn, enda heilu verksmišjurnar ķ hverri grein išulega snišnar aš mjög lķkum žörfum, sem er forsenda allrar fjöldaframleišslu, sem aftur einingaverš hlutanna ręšst af. Eiginleg stašfesting į hagkvęmni nżrrar tękni fęst yfirleitt ekki fyrr en eftir langt žróunarferli og mjög hęgt vaxandi framleišslu fįrra en dżrra eininga. En nįi framleišandi óyggjandi aš sżna fram į hagkvęmni framleišslu sinnar žį kann nżjungin aš ryšja sér skyndilega til rśms og vera oršin alls rįšandi į markaši fyrr en nokkurn varir. Žannig vék eimreišin fyrir raflestum og dķsilreišum, hestvagninn nokkuš skjótt fyrir bķlnum, sérstaklega fyrir T-módeli Fords, ritvélar og reiknivélar į örskömmum tķma fyrir einkatölvunni žegar IBM-DOS hafši sżnt hverjum sem vildi hvaš ķ sér bjó, og žaš žrįtt fyrir hinn hįlfgerša Flintstone-hugbśnaš skapnašarins. En örtölvan, sem er grundvöllur allrar flókinnar sjįlfstżritękni, leggur nś hratt undir sig margvķsleg fleiri sviš svo aš mannshöndin žarf vart aš koma nęrri, jafnvel svo aš mörgum stendur ógn af.
 

Sjįlfstżršir sporvagnar - öruggir vagnar?

Bķll er afar frumstętt tęki sé litiš til žess hve hann bżr yfir lķtilli sjįlfstjórn. Sama hversu öruggur ökumašur er meš sig, backseatdriver, jafnvel ķ barnastól, getur aušveldlega slegiš hann svo śt af laginu aš feršin endi śt ķ móa. Žannig séš er hestvagn mun öruggara tęki, ekill getur leyft sér aš dotta nokkuš įhyggjulaus eša gleymt sér į tali viš kęrustuna ķ sķnum móbķlfón, firšsjį ökutękisins fer varla langt meš vagninn śt ķ móa į mešan.

Mörg nśtķma skip eru bśin sjįlfvirkum stašsetningarbśnaši sem er samtengdur sjįlfstżringu, og į skjį getur skipstjórnandi dregiš upp fyrirhugaša siglingaleiš og lįtiš skipiš stżra sér sjįlft ķ įfangastaš, fyrir nes og um sund, krókótta leiš eša beina. Sé hann heppinn meš vešur og engin fley ķ veginum og rafmagni slęr ekki śt, gęti hann ķ sjįlfu sér sofiš allan tśrinn. Fullkomnustu flugvélar eru bśnar firšsjįm sem gefa sjįlfstżringu sjįlfkrafa boš um aš vķkja af leiš fyrir hęttu framundan. En siglingafręšingur sem reišir sig ķ blindni į eina ašferš til stašsetningar er vķs til aš lenda ķ įrekstri eša sigla ķ strand. Beiti hann į hinn bóginn žvķ fleiri óhįšum ašferšum og beri saman nišurstöšur, aš styšji hver ašra, žvķ meiri lķkindi eru til aš hann sigli fleyi sķnu nokkuš öruggu ķ höfn.

Eftir žvķ sem markmiš og leiš hreyfingar liggur ljósar fyrir og vél- og stjórnbśnašur er einfaldari ķ snišum, žį er aušveldara aš koma sjįlfstżringu viš. Lest eša sporvagn hefur žvķ nokkuš góšar forsendur til sjįlfstżringar enda ganga vagnar ķ nżjustu léttlesta- og nešanjaršarlestarkerfum oft įn vagnstjóra sem gerir kleift aš auka feršatķšni verulega, įn hękkunar į rekstrarkostnaši, meš žvķ aš dreifa tiltölulega mörgum sjįlfstęšum vögnum eftir spori. Ķ hefšbundnum kerfum er slķkt ekki gerlegt nema meš verulegri fjölgun vagnstjóra og žar meš heldur hęrri rekstrarkostnaši.

 

Margar leišir eru til aš įkvarša stöšu og hraša sjįlfstżršra vagna, sérstaklega ķ segulsvif-kerfum žar sem drifkrafturinn er innbyggšur ķ sporiš. Sporinu er žį skipt nišur ķ sjįlfstęša kafla, sem annars vegar hafa innbyršis bošskipti og viš stjórnstöš og hins vegar meš bošskiptum viš vagna. Sporin ķ heild mynda žvķ sjįlfstętt stašsetningarkerfi sem tryggja mį samanburš viš meš öšru sjįlfstęšu stašsetningarkerfi žar sem vagnar skrį sig inn ķ hnitakerfi, ekki ólķkt og nś tķškast meš tilkynningaskyldu skipa, nema aš vagnar skrį sig žį mun tķšar, jafnvel margsinnis į sekśndu. Žannig fęst full yfirsżn yfir stöšu allra vagna sem meta mį į tvo óhįša, sjįlfstęša vegu, svo aš meš samanburši į milli žeirra er tvöfalt öryggi tryggt. Bregšist annaš kerfiš, žį er hitt enn til stašar, en bregšist bęši, t.d. vegna rafmagnsleysis, žį er engu aš sķšur žrišja stašsetningarkerfiš til stašar, ķ hverjum vagni fyrir sig, sem jafnframt er bśinn rafgeymi fyrir varaafl. Firšsjį ķ hverjum vagni nemur allar hreyfingar framundan og afturundan į spori og leyfir aldrei minna bil en svo į milli vagna aš vagn fįi stöšvaš į žeim hluta spors sem er aušur og hindrunarlaus framundan og įn žess aš eiga į hęttu aš fį vagn aftan į sig. Žar meš er öryggi oršiš žrefalt. Žar fyrir utan fęr mišstöš upplżsingar um allar hreyfingar vagns um sjįlfstęšan sendi og getur umsjónarmašur stżrikerfis hvenęr sem er gripiš inn ķ og fjarstżrt višbrögšum telji hann sjįlfstżringu vagns og spors ekki treystandi af einhverjum sökum. Loks er tvķvirkt kallkerfi milli mišstöšvar og vagna sem umsjónarmašur getur komiš bošum um til faržega eša į hinn bóginn faržegar gert vart viš sig, hvort sem er til aš vara viš hęttu eša óska ašstošar af einhverjum sökum. Aš öllu samanlögšu er öryggi slķks kerfis eitt hiš mesta sem hugsast getur, hvort sem boriš er saman viš hefšbundin lestarkerfi eša flug, og langtum meira en öryggi ķ bķlaumferš.

 

Lögmįl almenningssamgangna

Žvķ tķšari sem feršir eru og net vķštękara, žį er nytsemi almenningssamgangna meiri og žęr lķklegri til aš laša aš svo marga faržega aš aršsemi standi undir hįrri feršatķšni og góšu śrvali leiša. Žaš vill oft gleymast aš óaršbęrar leišir, reiknašar einar og sér, eiga sinn žįtt ķ aš stušla aš aršsemi fjölfarnari leiša - lķkt og fjölfarinn žjóšvegur į allt sitt undir žvķ komiš aš margir fįfarnari vegir liggi aš honum.

Komist fólk ekki flestra leiša sinna og į sem flestum tķmum er žaš mjög ólķklegt til aš nżta sér almenningssamgöngur nema sem valkost ķ hallęri eša til višbótar viš einkabķl. Hjón sem reka einn bķl en skiptast į um aš fara meš strętó til vinnu spara sér veruleg śtgjöld mišaš viš aš reka tvo bķla, en eiga žess engu aš sķšur kost aš fara allra sinna ferša į eigin bķl um kvöld, nętur og um helgar. Einstaklingur meš lįg laun, eigandi kost į sęmilegum strętóferšum ķ og śr vinnu, er engu aš sķšur lķklegur til aš eyša stórum hluta af tekjuafgangi sķnum ķ bķl og hętta aš nota strętó, séu feršamöguleikar fįbrotnir aš öšru leyti og leišakerfiš eftir žvķ.

Žannig eru almenningssamgöngur mun margslungnari ķ ešli sķnu en ķ fljótu bragši mętti ętla. Žvķ fįtęklegri sem žęr eru, žvķ meiri lķkur eru į aš žęr lendi ķ vķtahring minnkandi faržegastofns og žar meš minni tekna - sem gjarnan er brugšist viš meš sparnaši, meš ę stęrri hagvögnum og žį hlutfallslega fęrri vagnstjórum, samfara fękkun ferša, sem aftur leišir af sér enn minni faržegastofn, enn minni tekjur, engu lķkara en žaš skyldi vera ófrįvķkjanlegt lögmįl almenningssamgangna aš žeim sķfellt hrakaši, vęru sķfellt ķ öfugu hlutfalli aš umfangi viš stęrš og žunga hjólsins, aš žęr skyldu beinlķnis stušla sjįlfar aš smęš almannamarkašarins.

Fari tķšni og śrval leiša nišur fyrir įkvešin mörk er hętta į aš faržegastofn hreint og beint hrynji, ekki ólķkt og getur gerst meš fiskistofna (žį reyndar fyrir ofnotkun veišarfęra en ekki van), og žį alls óvķst aš stofn nįi sér nokkurn tķmann aftur į strik. Afleišingin, stóraukin umferš einkabķla, leišir sķšan af sér aukna mengun og verulegan kostnaš viš umferšarmannvirki og lakari landnżtingu af žeirra völdum - fyrir utan beinan feršakostnaš almennings, sķvaxandi, viš aš eiga og reka enn fleiri bķla. Beinn og óbeinn feršakostnašur samfélags vex žannig ķ öfugu hlutfalli viš gęši almenningssamgangna.

Slęmar almenningssamgöngur bitna verst į žeim sem litla eša alls enga möguleika hafa į aš reka bķl - į börnum og unglingum og į öldrušu fólki, nįmsmönnum og lįglaunafólki. Žannig kann góšur žrišjungur samfélags aš hafa takmarkaša möguleika į aš komast leišar sinnar nema aš vera upp į ašra kominn sem rįša yfir bķl. Og žvķ meiri sem bķlaeign er vex žrżstingur į žį sem eru akandi um aš sjį fyrir fari. Börn og unglingar sem venjast žvķ lķtt aš nżta sér almenningssamgöngur eru mjög ólķkleg til aš gera žaš žegar žau eldast. Nęmi žeirra fyrir stašhįttum og įttum sljóvgast. Žau verša ósjįlfstęšari og ašstandendur mega sjį ę meira af frķtķma sķnum fara ķ akstur meš žau śt um borg og bķ. Žar sem almenningssamgöngur eru einna lakastar, t.d. ķ mörgum strjįlbżlli borgarhlutum Bandarķkjanna, er beinn og óbeinn feršakostnašur fjölskyldna verulegur hluti af śtgjöldum, og bśseta jafnvel ógerleg nema annaš hjóna sé nęr alfariš heima til aš sinna bķlstjórahlutverki, nema žį sérstakur vinnukraftur sé til žess rįšinn.

 

Afl og umfang fólksflutningaveitna

Sį möguleiki sem sjįlfstżring bżšur upp į, aš einstakir vagnar gangi sjįlfstętt eftir spori ķ staš žess aš mynda lestir sem stżrt sé af vagnstjórum, bżšur upp į verulega meiri afkastanżtingu kerfis. Stofnkostnašur slķkra kerfa er hįr samanboriš viš hefšbundnar almenningssamgöngur, en beinn rekstrarkostnašur lįgur. Mį lķkja rekstrarumhverfi viš rekstur virkjana og orkuveitna, jafnvel skķšalyftna, žar sem langstęrsti hluti kostnašar er stofnkostnašur, meš öšrum oršum vextir og afskriftir stofnfjįr, en kostnašur viš starfsmannahald hverfandi.

Augu manna eru smįm saman aš opnast fyrir žvķ hve sjįlfstżršar fólksflutningaveitur eru ķ ešli sķnu lķkar fęriböndum žar sem hagkvęmni byggir į aš flytja mikiš, margskiptanlegt magn į sem samfelldastan og tķšastan mįta. Žvķ tķšari flutningsmįti, žvķ minni getur flutningsleišin veriš um sig.

Vatnsveita sem léti bera vatn eša aka žvķ meš tankbķlum frį uppsprettulindum til notenda krefšist aragrśa vatnsbera og enn fleiri vatnsfatna eša į hinn bóginn fjölda bķla og ökumanna. Léti hśn aftur į móti leggja sporbraut sem flytti vatniš meš fjölmörgum litlum vatnsflutningavögnum er gengju ķ einni samfelldri lest, lķkt og į fęribandi, frį vatnsbóli til notenda og sķšan tómir til baka eftir meira vatni, žį gęti brautin veriš žvķ minni um sig og léttari sem vagnarnir vęru fleiri og hrašskreišari. Slķk einskonar vatnsberalest, litlu meiri um sig en leikfangalest, gęti jafnvel annaš vatnsžörf heils bęjarfélags. Ešlilega hafa žó vatnsveitustjórar fremur kosiš aš leiša vatniš eftir enn hagkvęmari fęriböndum - um pķpur.

Frį lķku sjónarmiši séš geta buršarvirki fólksflutningaveitna veriš žvķ minni um sig sem flutningavagnar eru fleiri og smęrri en ganga į hinn bóginn tķšar. Sporvagnar, sem ętlaš er aš flytja tugi manna, krefjast öllu meiri spora og buršarvirkja en léttir smįvagnar, sem hverjum og einum vęri einungis ętlaš aš flytja fįeina faržega. Engu aš sķšur kynni léttbyggša sporiš aš geta annaš jafn miklum flutningum ef žvķ fleiri vagnar gengju eftir žvķ.

 

 

Ķ hluta tvö veršur hugaš nįnar aš samgöngutęknižróun, og žį sérstaklega litiš til hagnżtingar lķnulegs segulsvifs. Nś ķ allra seinustu tķš hefur komiš fram nż ašferš viš aš virkja žetta kraftsviš sem er svo óstöšugt ķ ešli sķnu aš žaš hefur reynst žrautin žyngst aš halda góšu jafnvęgi į spori samhliša nįkvęmri sporstżringu. Ašferšin felur ķ sér innbyggša jafnvęgisstżringu įn utanaškomandi krafta og er svo einföld aš henni mętti beita viš allra smęstu, sporbundnu farartęki. Ķ žrišja og sķšasta hluta verša svo kynntar til sögu nżlegar įętlanir bandarķskra stjórnvalda um segulsportękni ķ žįgu žéttbżlissamgangna og žį hugaš aš žvķ hvort gerlegt vęri aš yfirfęra hugmyndirnar, og žó ķ heldur smęrri kvarša, į ķslenskan veruleika ķ nįinni framtķš. Eša veršur žaš žį kannski oršiš um seinan? Smęš almenningssamgangna hér oršin svo algjör aš žaš taki žvķ varla aš hugsa um žaš? Eša er völ į einhvers konar léttsporaleiš inn ķ framtķšina, aš mögulega megi auka gęši almenningssamgangna verulega og bśa undir komandi tķš? Aš žvķ veršur mešal annars hugaš - hvort sé betra aš hugsa um lest eša taka strętó.

 

___________________________________

ķ nóvember, 2003

 

1. hluti: Fólksflutningaveitur og fęribönd

2. hluti: Žróun og hagnżting segulsvifs

3. hluti: Žungbyggš spor og létt, hįloftabrautir og žungavęgi vagna

 

prenta skjal

Rómanza: heim į kvist